Portal - Chełmiec
 
polski Niedziela - 18 listopada 2018 Klaudyny, Romana, Tomasza      "To człowiek człowiekowi najbardziej potrzebny jest do szczęścia". Paul Holbach
Strona główna / Środowisko i granice Świniarska
Menu
O nas w prasie
Przeszłość do 1333 r.
Wieś w latach 1584-1668
Sądecczyzna i Świniarsko w XV - XVIII w.
II Woja Światowa
Nazwa Świniarsko
Środowisko i granice Świniarska
Dwór w Świniarsku
Herb i pieczęcie
Użytkowanie terenów do 1787
Mieszkańcy i Rody Świniarska
Administracja kluczem świniarskim
Parafie i kościoły
Mapy Świniarska
Linki
Forum dyskusyjne
Archiwum zdjęć
Kontakt
Walory świniarska dziś
Granice Świniarska

Środowisko geograficzno-przyrodnicze, warunki osadnictwa.

Przeszłość geologiczna.
Formy terenu Kotliny Sądeckiej wniesione 150 m. nad poziom  dolin, 500 m. n.p.m. to formy  przedplestoceńskie,[ trzeciorzędowe, przedlodowcowe których wiek ocenia się na ok. 25,milionów lat miocen] wchodzące w system powstałych w trzech kolejnych fazach erogenezy alpejskiej Beskidów. Łańcuchy Beskidu Sądeckiego oraz cokoły gniazd górskich Beskidu Wyspowego typu ostańcowego zbudowane są  głównie z odpornych gruboławicowych  piaskowców podmagurskich i magurskich, piaskowców i margli łąckich. Rozdolinione zostały przełomami Dunajca, Popradu, Kamienic wzdłuż garbów erozyjnych w miękkich utworach krośnieńskich  iłołupków, łupków fliszowych oraz  pozostałości kredowo-trzeciorzędowej powierzchni zrównań. W lewobrzeżnej części Pogórza Sądeckiego Beskidu Wyspowego, w której leży Świniarsko leje  źródliskowe  dopływów bocznych, pozostawiły przechodnie pagóry szeroko rozdolinionego  Pogórza Podegrodzkiego.
Kotlina Sądecka 21 km długości i 8 km szerokości, powstała jako mioceńskie tektoniczno-denudacyjne  zapadlisko śródgórskie, na styku płaszczowiny magurskiej i nasuniętej z północnego zachodu płaszczowiny śląskiej. Potrzaskane i przemieszczone ich pokrywy tworzą pionowe i poziome uskoki o stromych północnych skłonach ograniczające dolinę Dunajca, z poprzecznymi obniżeniami doliny Popradu-Brzeznej, Kunowa-Niskowej, doliny Kamienicy. Fliszowe dno, zasypane do 540 m grubości  utworami oligoceńskimi i mioceńskimi w których występują pokłady węgla brunatnego. Wychodne pokłady eksploatowane były w Niskowej, Podegrodziu, Biegonicach . Dolina Smolnika i obniżenia terenowe Librantowej, Posadowej dalej na wschód Bóbrka itp. po Bieszczady leżą na styku dwóch linii tektonicznych: uskoku i nasunięcia trzech elementów tektonicznych warstw płaszczowiny magurskiej, krośnieńskich jednostek Ropy- Pisarzowej, oraz w warstw klęczańskich z elementami kredy. Z późno-kredowych łupków inoceramowych Męciny i Klęczan z płytkich odwiertów eksploatowane są współcześnie złoża ropy naftowej pochodzenia migracyjnego. W szczelinach utworów inoceramowych Kaniny, Wysokiego odkryto złoża gazu ziemnego. Miocenskie i oligoceńskie utwory dna kotliny, przykrywają nieprzepuszczalne iły słodkowodne ,[w Niskowej plioceńskie pochodzenia morskiego]. Eksploatowane w przeszłości na dnie i otulinach dolin Sądecczyzny pochodzące z iłów solonośnych solanki lecznicze „kwaśne wody,” były źródłem bogactwa mieszkańców tych ziem1
Sedymentacja osadów stożków napływowych pra-Dunajca nastąpiła w interglacjale biber-donau po zakończeniu ruchów fazy pasadeńskiej [sprzed 1215000lat] w warunkach ożywionych ruchów tektonicznych. Ruchy te miały się zaznaczyć wzdłuż uskoków poprzecznych do Doliny Dunajca, tj. strefy kontaktu podjednostek sądeckiej i krynickiej. Ustępujący z kotliny lodowiec pozostawił na otaczających wzniesieniach zbudowaną z mułowców, glin, iłów, żwirów, okruchów skalnych obniżoną do 90 m ponad poziom doliny terasę zlodowacenia środkowopolskiego, wciśniętą  w  terasę zlodowacenia krakowskiego, [500000lat temu] kiedy czoło lodowca oparło się o Zakliczyn.Wiek tych osadów [ mułowce margliste Barczynki – Gostwica, ocenia się na 749000 +_112000 lat interglacjał Günz-Mindel i Mindel I] . Miąższość zlepieńców w odsłonięciach wynosi 20-70 m. nad poziom dolin. Odsłonięte żwiry i piaski tarasów Winnej Góry i Niskowej pochodzą z najstarszego glacjału szczecińskiego [Günz -Narwi]sprzed około 750000 lat p n e.2
Pyłowe proluwialne i deluwialne  gliny pokryw stokowych kotliny, z których powstały lessopodobne gleby pyłowe, tworzyły się z  materiału „ lessowego” nawiewanego w końcowych fazach każdego glacjału z przedpola lodowców nizinnych. W interglacjałach powstawały warstwujące gleby kopalne, wymywane w warunkach stokowych, stwierdzono w nich szczątki ślimaków stepowych oraz flory driasowej tych okresów. Wiek lessów z Glinek Płusy podegrodzkie oceniono na 80000 +_12000 lat [ Riss I i II]i wykazują podobieństwo do tzw. lessów deluwialnych m.in. opisanych z Płaskowyżu Nałęczowskiego, lub z okolic Lublina. .
 W każdym interglacjale następowało sprzątanie kotliny z nagromadzonego wcześniej osadu, wynoszenie poza jej obręb wysegregowanego drobniejszego materiału głównie glin, iłów i piasków w bocheńskie i tarnowskie w postaci stożków napływowych Dunajca i Białej obniżenia Przedkarpackiego. W osadach tych przemieszanych z lodowcowymi [ zlodowacenie krakowskie ] występują szczątki dużych ssaków, mamut, nosorożec włochaty. Szczątki niedźwiedzia jaskiniowego spotykamy w jaskiniach Pienin i tatrzańskich, obok człowieka oryniackiego[ 30 000 do 18 000 lat temu] np. Jaskinia Obłazowa- Białka Tatrzańska itd.
Świniarsko leży na terasie[ tarasie] bałtyckiej, wciśniętej w silnie przekształcone stare stożki napływowe pra-Dunajca oraz jego dopływów. Tworzy ją 7-10 m.[15 m. pod Winną Górą] kompleks sedymentowanych w glacjałach Odry i Warty dyluwialnych granitowych żwirów tatrzańskich, przemieszanych z rodzimymi fliszowymi piaskowcowymi oraz utworami kredowo-trzeciorzędowego zrównania. W warstwie stopowej profilu gruntowego środkowej części Świniarska  występuje nieprzepuszczalny zlepieniec [żwir spojony  lepiszczem iłowym] pod Gajem w 5 m. warstwie.3
Z późnego glacjału i z pełnego zlodowacenia bałtyckiego zakończonego 18000-10000lat p n e. pochodzą gliny dyluwialne z rumoszem skalnym, otoczakami  gliniastymi, z  wkładkami piasków, iłów oraz lignitów dna kotliny. Na tarasie zalewowej w zabagnionych rowach erozyjnych Pod Kolonią na Młynczyskach oraz Zaryciu, pod około 2 metrową warstwą gliniastej gleby, występuje 0,5- 1 m grubości  warstwa współczesnych iłów rzecznych. Gleby tarasy zalewowej pochodzenia fluwialnego reprezentują aluwialne glinki , iły i mady rzeczne różnej granulacji i żyzności. W terenach podgórskich przeważają ciężkie mady, w miejscach podmokłych oglejone III-V klasy bonitacyjnej. 4
Na garbach tarasy bałtyckiej wydzielono dzielnice Świniarska; Zręb Dolny i Zręb Górny oraz Kamieniec[Wikliny]na obniżonej współcześnie o 2-4 m. zajmującej starorzecza terasie holoceńskiej . Podgórskie kumulacyjne tarasy rzeczne stożków napływowych pra -Brzezinki, Niskówki, Biczyczanki, po których płyną, współcześnie obwałowane, tworzą do 3 metrów wysokości krawędzie kulminacji.
W kompleksie żwirowym zalega woda gruntowa w 1-4 w spłyconej od 1907r. o ok. 3 m. warstwie.. Badania fluoroscencyjne wskazują na jej przepływ równoległy do biegu Dunajca w nieckowato ukształtowanych iłach dolnych, z nieznacznym skręceniem w kierunku wschodnim w rejonie współczesnej Niskówki.Wolne jej zwierciadło występujące 3-5 m. pod poziomem gruntu, wykazuje 3,9 m. spadek i spływ w kierunku wschodnim.

Cykliczność zmian klimatycznych wpływała na stosunki wodne, zmiany szaty roślinnej i zagospodarowanie terenu. Badane różnymi metodami zmiany klimatyczne, potwierdziły wystąpienie subatlantyckiego ocieplenia w kierunku maksimum suchego, które trwało od 864 r. do końca XIII w. Sprzyjało ono w rejonach północnych i górskich rozwojowi roślinności oraz rolnictwa. W drugiej połowie XIII do XVIII w. nastąpiło załamanie w kierunku oziębienia [ mała epoka lodowcowa].Zwiększenie opadów skutkowało podniesieniem poziomów wód gruntowych  i związane z tym przenoszenie osad i upraw na wyższe położenia terenowe. Współczesne globalne gwałtowne ocieplenie klimatu Ziemi, wskazuje na powtórne wejście w fazę ocieplenia atlantyckiego, z jego skutkami.

 O hydrografii, w tym sieci wód mówi dawny materiał kartograficzny oraz zachowane w terenie resztki meandrów starorzeczy, których okres sedymentacji trudny jest do określnia prostymi metodami..
Częste a w zasadzie nie notowane były lokalne powodzie Brzezinki, Niskówki, Świniarki, Biczyczanki korytami, w które zamieniały się także drogi np.[Młynówka pod Kamieńcem przed 1846 oraz po 1934r.] Niosąc duże ilości materiału skalnego z ogołoconych zboczy, osadzały namuliska przerywające procesy glebotwórcze i produkcję rolną na dużych terenach dna kotliny. Po trzęsieniu ziemi i po najbardziej w 1812, 1813r. niszczącej powodzi, zasypała koryto Popradu. Dunajec pod Sączem płynął siedmioma odnogami. Tworzył liczne mielizny i łachy utrudniające fracht towarów. Spław był możliwy tylko przy podwyższonym, co najmniej o 12 cali poziomie.9 Rejestrowane 19 wieczne stuletnie powodzie w 1813 oraz w 1834 i 1864r., mniejsze w 1839,i 1845 r. płynęły w około 4 m. fali[wodowskaz Nowy Sącz]. Porównywalne w 1934r. kiedy w ponad 3m. fali powodziowej wody Dunajca rozlane były na całej 8 km szerokości pra-doliny Dunajca. . Mapy, w tym katastralna z 1899r. przedstawiają powstałe po 1845r. meandry i starorzecza którymi płynął okresowo. W okresie 1889r-1997r [mapa 1900, mapa topograficzna 1997r.] występują różnice w hipsometrii terenów Świniarska. Różnice deniwelacyjne powstałych rowów erozyjnych na trasach głównych nurtów wód powodziowych w minionym okresie, które jako nieciecze wypełniały się wodami powodziowymi, lub wysiękowymi wynoszą od 0,6,- 2,6 na Siciach, Piekiełku, Młynczyskach, Pod Brzegami, do -3m na Wygonie [Za Ogrodami] na Przymiarku Szerokim [ przy Gościńcu]do – 7 m na Kępiu. [według Mapy 1900r.]  W 1779-1782r.[Mapa Miega] na Dworskim, Folwarku, Zarytym oraz Kępiu w Świniarsku występują grupy domów, których brak na późniejszych mapach. Powódź w 1934r zniszczyła szkołę na Młynczyskach, z których  zmyła budynki mieszkalne i gospodarcze. Podmyciu uległy budynki na Kamieńcu, przy Niskówce, poza zalewem pozostały tylko niewielkie enklawy na wierzchowinach Kolonii, Wodociągów Przy Mostku. Porównywalne wylewy w 1958, mniejsze w 1960, 1972r. poza zamuleniem oraz szkodami w plonach nie spowodowały uszkodzeń w budowlach. Po każdym wezbraniu poprawiano zamulane Przekopy, młynówki doprowadzające wodę.
. Obserwacje wodowskazu w Nowym Sączu w przeciągu 1878 –1972 poziomu dna Dunajca wykazały wahania jego poziomu. Najwyższy wskutek kumulacji wystąpił w latach 1878 – 1885 gdy w 1973 był o 1 m [sadecki wodowskaz, 3 m pod Winną Górą.]
W wyniku prac melioracyjnych oraz działalności kopalni żwirów w Starym Sączu, Mostkach, Podegrodziu, Brzeznej w Marcinkowicach, koryto w widłach Popradu i Dunajca a także w okolicach Świniarska obniżyło się o 3 m., zwiększył się jego spadek z 0,03 do 0,05 % tj. 5m na 1 km.11
Prowadzone prace regulacyjne [ brak poprzecznych jazów, przekopy] zwiększyły wskaźnik przepływu Q 0,1 % z 3.500m3 / sek. do 5000 m3/sek.przepływu. Po powodzi w 1934r. odtworzył pierwotne sprzed 1924 roku koryto z czterema odnogami, które jako starorzecza, fragmentarycznie zachowały się w terenie. Współczesne nasypy z glin, piasków żwirów występują na terasie powodziowej oraz średniej gdzie w 1934r. uległy wymyciu do 2m. wierzchnie warstwy dróg .Obwałowany w latach 1982 –1992 powrócił do koryta z 1924r.

Klęski elementarne.
Omawiane w innych miejscach udokumentowane warunki klimatyczno-geologiczne tyczące głównie Świniarska uzupełniam danymi z najbliższych terenów.
Prowadzone statystyki z lat1000-2000 donoszą o wystąpieniu w Polsce 76 ruchów sejsmicznych, w tym sześć o 6 stopniowej skali Richtera. Większość ich notowana była w Karpatach, obejmowała region krakowski i Podhala. Kroniki krakowskie, badania geologiczne doliny Dunajca w bocheńskim donoszą o silnym trzęsieniu ziemi w 31.011259r.oraz 5 czerwca 1445r i związanymi z tym zmianami w korytach Dunajca i Raby w bocheńskim oraz Wisły pod Krakowem. Zawalenie zamku ryterskiego kojarzone jest z trzęsieniem ziemi dn. 09.01.1572r. w Dolinie Popradu. Zmiany w budowie geologicznej w Tatrach, Czarnym Dunajcu na Podhalu i w Pieninach  zanotowano w 1716 i 11.03. 1717r.oraz w 1813r. Zanotowano walenie się budynków, tworzenie i zamykanie szczelin.
15 dniowa powódź w dorzeczu Dunajca i Raby 12.lipca 1270r.spowodowana była zapewne zmianami w górnych przełomowych odcinkach tych rzek. W Kotlinie Sądeckiej nastąpiły zmiany poziomów erozyjnych na progu w przełomie kurowskim oraz łąckim, skutkującym zanikiem źródeł solnych oraz zalaniem kotliny. W wyniku wznoszących ruchów Doliny Popradu w Beskidzie Sądeckim rejestrowane były otwieranie i zapadanie szczelin skalnych osuwiska skalne oraz ziemi np. osuwiska nad Muszyną [ Szczerbak przed 1620r.] Wietrzne Dziury nad Moszczenicą. Lawiny błotne wywołane zjawiskami denudacyjnymi, kulturą rolną oraz erozją wodną spowodowały spłaszczenie i obniżenie w XXw.  tarasy środkowopolskiej. Zjawiska te notowane są w czasach współczesnych, brak jest wiadomości o zmianach tektonicznych dna samej kotliny.5
Opisane w historii klęski elementarne dotykały Świniarska i okolicy, jedynie niektóre tu wymienię.
Do 1583 r. klaryski starosądeckie straciły zasypane kamieńcami 20łanów ziemi w widłach Popradu i Dunajca Sącz 6 łanów.
Przed 1600r. powódź zabrała leżący w widłach kamienicy i Dunajca kościółek św. Heleny. W latach1602- 1662 doprowadziły do zagłady prawobrzeżne Ciechowice, Zasłonie, Hamplową, Podłęże, Gocz, wcześniej Na Lankach.6
W latach 1616-78 Świniarsko i Kurów z klucza świniarskiego Podrzecze, Mała Wieś, Chełmiec, Biegonice, Łącko itd. klarysek traciły dobytek, zbiory, oraz pola zamieniane na kamieńce położone nad Dunajcem oraz Popradem.
Kroniki sądeckie, parafialne z Podhala, Jazowska, Rytra, Starego Sącza Krakowa donoszą o zniszczeniach w XVIII wieku. Dzięki nim mamy wiadomości o wichurach, suszach, innych klęskach elementarnych w Sądecczyźnie. Ulewy w Jazowsku wystąpiły w latach 1713,14,16,30,35,36,37,w1743 zakończona powodzią. Gradobicia zniszczyły plony w 1713, 30, 31, 35, 36. Wichury 1703, 707, 16, 26, 36, 37. Susze 1707, 708, 718, 19, 26, 28, 44, Zimy 1709, 27, 40. Myszy 1711, 28, 38 r. Zarazy, które obejmowały całe regiony miały miejsce pod koniec XVI w. oraz w 1708, 1710r. nastąpił znaczący spadek urodzeń w parafii sądeckiej w 1736, 1737, 1742. [ patrz Rody…].8 Cholera wystąpiła w 1831, 1848, 1849-1850r. W 1855, 1887 oraz w 1888roku pojawił się tyfus, powtórzył się w 1901,1905r.  Okresy wojen i związanych z tym przemieszczeń mas ludzkich skutkowało pojawianiem się czerwonki . Wg ks. Jana Sygańskiego morowe powietrze w latach 1584-1773 grasowało 34 razy, trwało 3-4lat i powtarzało się każdą wiosną .Pomory bydła notowane były w średniowieczu, w 1264r wystąpiły w1714 i1729r.

Bibliografia.

1.Feliks Kiryk „Dzieje miasta Nowego Sącza” P.W.N. Warszawa-Kraków 1992 t 1, II. dalej cyt. F. Kiryk „Dzieje” I, II
2. Jerzy Butrym Witold Zuchiewicz „Wyniki badań termoluminescencyjnych osadów czwartorzędowych Kotliny Sądeckiej”. Przegląd Geologicznych        1985 R 33 nr 3. Jan J. Cząstka „Z dziejów górnictwa naftowego w Sądecczyźnie”. Rocznik Sądecki  T. XIII 1972r.
3.Kazimierz Górski „Sprawozdanie Miejskiego Urzędu Budownictwa gmina Nowy Sącz 1907r”
4 Anna Rutkowska Płachcińska „Sądecczyzna w XIII i XIV wieku” Wydaw. P.A.N. Wrocław 1961 dalej cyt. A. Rutkowska „Sądecczyzna”. F. Kiryk „Dzieje”.I II Mapa Miega 1779-1802
5Henryk Barycz „Historia Starego Sącza od czasów najdawniejszych do roku 1939” Kraków 1979 Jan Rzońca „Sądecczyzna w pierwszej połowie XVIIIw. w opinii księży Jana i Stanisława Owsiańskich” Rocznik Sądecki r.2002 T. XXX tamże Wacław Urban „Rytro w materiałach źródłowych do końca XVIII” w. Rocznik czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego Annales 1282 Jana Długosza wd. K. Pieradzki Wa-wa 1974,  notuje głody w 1280, 1282, w 1300-301, 315, 320, 44, 62, 72. 1440-44, 1452-53 1466-68, 1473, 74, 82, 1485-86. Inne sądeckie wymieniają je w XVIw, starosądeckie notują lata głodowe w 1845-48..
6.Henryk Stamirski „Powodzie przyczyną zagłady Ciechosławic, Gocza, Hamplowej i Zasłonia w dawnej Sądecczyźnie” Rocznik Sądecki 1974,1977 T 15,16 >Dziennik Polski< 06.02. 2006r.
7. „Inwentarz klucza świniarskiego” 1645, 1668r.Archiwum Kapitulne w Krakowie inw. B1 1645, B2 1688
Księga wiejska wsi Świniarsko Archiwum Państwowe O.I Kraków inw. Dp. 199.
8.Kataster sił wodnych Polski: dorzecze I rzędu Wisła, dorzecze II rzędu Dunajec Warszawa 1929 Minist. Robót Publicznych.
W latach 1898 –1925r sporządzono „ Kataster sił wodnych Dunajca i jego dopływów”
Wykonując w 1899 r. prace niwelacyjne umieszczono co 3-4 km na brzegach rapery, oraz kilometrowe Ustalono wysokość brzegów, 17 października 1903r.dokonano niwelacji poziomów lustra wody. Dokumentacja zawiera wykresy powierzchni dorzecza, profil dna, brzegów przepływów średnich, minimalnych, maksymalnych, moce przepływów. Załączona mapa obrazuje stan koryta, budowle [ jazy]
W tabelach zebrano powyższe dane, także dla Świniarska na odcinku 107,5 -110,6 km [granica Nowy Sącz, Podrzecze]
9. F. Kiryk „Dzieje” T.I  Mieczysław Adamczyk „Rzeki Karpat Północnych w XVIII-XIX w”. Wierchy 1980r.R.49. Prace monograficzne przywołanych miejscowości.
10 A. Rutkowska „Sądecczyzna.”
11.Jerzy Punzet „ O prawdopodobieństwie występowania wielkich wód powodziowych w Nowym Sączu” Rocznik Sądecki 1972 Według Alfreda Runda w ciągu stulecia występowało średnio 10 powodzi z których wynotowano w 988, 1118, 1221, 1221, 1235, 1253 r. 1812, 1828 r. W XX w. do 1940 było 11 powodzi w II połowie duża wystąpiła w 1958r. oraz 1997r.
 Warunki osadnicze w przeszłości
Wzniesiona 60,71 m ponad poziom Dunajca prawobrzeżna kulminacja Winnej Góry [357 m n.p.m.] u podnóża której leżało Świniarsko jest pozostałością stożka napływowego u zbiegu pra-Popradu do Dunajca. Płynący tutaj trzema odnogami Dunajec oraz dwoma Poprad z Linką [Lanką] oraz Dąbrówka przecinały i kształtowały wzdłuż rowów erozyjnych tarasę holoceńską. Występowanie na tarasie średniej małych cieków wodnych umożliwiały budowę systemów ochronnych, oraz młynów. Potwierdzono je na Niskówce w Świniarsku [ dokumenty z 1411,1480-1680r], Trzetrzewinie 1353 r., Niskawo 1628r. Na Młyńskiej Strudze był w Podrzeczu 1357r. Brzeznej 1532r. Istniały one na Świniarce w Małej Wsi oraz na Dąbrówce
Stosunki glebowe, wodne oraz czynniki klimatyczne uwarunkowane rzeźbą terenu decydują o rozkładzie oraz składzie gatunkowym roślinności w pierwotnych i przekształconych przez człowieka ekosystemach. W miejscach gdzie nie mogły rozwinąć się lasy szpilkowe porastały łęgi nadrzeczne, w których dominowały wierzby, topole, brzozy, olchy z bogatym podszytem. Pokrywały one w przeszłości większość podmokłych terenów Świniarska Zastąpione przez uprawy wiklin i użytki rolne łęgi, zachowały się w niewielkich enklawach nadbrzeżnych oraz w dolinie Niskówki w Niskowej. Wyższe położenia terenowe porastały dąbrowy [ Ku Dębinie, Pod dębina Dąbrówka, Dąbrowa, Mokra Dąbrowa -Wieś]. Niewielki gaj dębowy, mieszany [ Querceta una cum nemore] występował jeszcze w 1668 r. w Gaju Dębowym Świniarska. Obecnie, większe jego skupiska zachowały się w Biczycach i Chełmcu. Szczytowe partie Beskidów zajmowały jasne kwaśne buczyny,[ buscum] oraz ciemny las jodłowy z domieszką świerka [silva nigra].Zalesienia łagodziły ekstrema klimatyczne, wiatry oraz spływy wód powodziowych, regulowały wilgotność, zapobiegały osuwiskom oraz lawinom błotnym. 1 Zastany XIX w. stan przedstawia Mapa 1900r. Procesy industrializacji rozwój hutnictwa [ hamry], eksport drewna od XVI w. dotknęły przede wszystkim lasy, trzebione głównie w dolinach rzek i otulinie kotliny. W wyniku wielowiekowych działań człowieka w kierunku zagospodarowania terenu,  naturalne ekosystemy wskutek rozczłonowania oraz ograniczania powierzchni przez uprawy rolne oraz budownictwo w tym drogowe są w defensywie.
Na zasypywanych przez wody powodziowe kamieńcami gruntach, powstawały Jałowce. Na rozległych łachach zalewanych Kępa, Kępie, przy ciągłym niszczeniu zakrzaczeń ,,silva et rubeta” powstawały naturalne łąki [Lanka]. W wyniku usunięcia podszytu przy zachowaniu pojedynczych matecznych, topoli lip, dębów, brzóz dających zacienienie terenu, zamieniano je na pastwiska i parkowego typu łąki [Wygony Łąki].Na zachodnich i wschodnich obrzeżach wsi nazywanych Łąkami [Inw 1688 ] występują dyluwialne i aluwialne torfowiska [Sicia, Boczeniec, na prawobrzeżnych Balneoteri -Stawiskach iTłokach]. Skład gatunkowy występujących współcześnie zwierząt poza gatunkami wymarłymi jest ten sam. Liczne są populacje gatunków synantropijnych.
Świniarsko leży na skrzyżowaniu odwiecznych szlaków ekologicznych, gdzie Dunajec stanowi barierę ekologiczną dla wielu gatunków migrujących zwierząt. Pojawiają się tutaj gatunki zwierząt z odległych siedlisk, gdzie wskutek antropopresji wycofało się do ostoi w pobliski mniej zurbanizowany Beskid Sądecki i Niski posiadających bardziej zróżnicowane naturalne ekosystemy wodne oraz lądowe.2
Osadnictwo.
 
Potwierdzone badaniami terenowymi oraz dokumentami, osadnictwo na dnie kotliny sięgało co najmniej kultury pilińskie[cmentarzysko pilińskie w Chełmcu]. Krzemienne płoszcze z Gostwicy datowane jest na XXXVII do XXVII tysiąclecie p.n.e. Wyżynne osady Dąbrowa, Moszczenica itp. posiadają  rodowód z czasów rzymski. Chochorowice, Niskowa, Szymanowice co najmniej na X w n.e.. Co najmniej od czasów łużyckich w obrębie Kotliny Sądeckiej gdzie krzyżowały się poziome i pionowe szlaki obok starożytnych osad istniały grody i strażnice w Maszkowicach, Naszacowicach, Podegrodziu, Kamienicy Chełmcu, Marcinkowicach, Białej Wodzie, Kurowie, Czchowie.  Świniarski dokument Kunegundy z 1278r3. wytycza szlaki wodne i drogowe ze Starego Sącza, przez Wojnicz, Opatowiec, Korczyn. Bolesław Wstydliwy w 1273r. zwolnił mieszczan starosądeckich na drogach całego księstwa4.  Umowy handlowe z Toruniem i nowo powstałym państwem krzyżackim świadczą że „szlak bursztynowy’’ do Gdańska istniał wcześniej, poświadczony w kasztelanii czchowskiej, bocheńskiej ,krakowskiej „ magna via regalis.”
Starożytne osady w Starym Sączu, Biegonicach i kasztel na Winnej Górze panowały nad drogami wodnymi oraz lądowymi w tej części kotliny. Za Bolesława Wstydliwego przed 1272r. istniała tu binduga i komora celna, przeniesiona do Rytra .5 Istniejące pod nią brody stanowiły przejście „ wielkiej drogi” biegnącej obok świniarskich Zderzysk, oraz Zadziela na Ku Dębinie, na,, drogę popradzką.”6 Na Młynczyskach, oddalonych o 1,5km. na północ od Winnej Góry, pod 3m warstwą gleby oraz mułów rzecznych odkryto fragmenty wczesnośredniowiecznej budowli w postaci opalonych fragmentów hakowej konstrukcji podstawy kamiennego kosza obwałowania i budynków. Wstępne badania geologiczne wskazały na występowanie na terenie tzw. Łąki dworskiej z młynem [ J. Długosz L.b. 1480] zasypanej współcześnie Przekopy [Inw. 1668] oraz występującego starego 4 m p .p. g. rowu okalającego budowlę. Od północy „stare ” Świniarsko zamykał rów z wodą w mule na 286,50 m.n.m. znajdują się zasypane drewniane pale przeprawy drogowej. Przy biegnącej od północny z wielkiej drogi Ku Dębiny przez Wygon przy starym w 1934r. dębie, stała karczma. Obserwacje powierzchniowych warstw gruntu potwierdziły stare zasypanie osadami gliniastych żwirów 3,5 m głębokości rowów wodnych za Folwarkiem zamykających dwór oraz wieś od zachodu i północy. Dalej brzegiem rowu i Młynówki obiegała wieś od wschodu do przeprawy [na Tłokach był przewóz przez Dunajec] oraz do skrzyżowania przy kapliczce [ z 1688r.] dalej do dworu [ Mapa Miega]. Karczunek lasów rozpoczynano od nadrzecznych łęgów- wyłazy Kącina, Łazy. Żrebia i Niwki były pierwszymi polami wybieranymi losowo przez osadników na Zrębie Górnym. Prośniska pola, gdzie na świeżo wypalonych miejscach uprawiano proso. Pola o niewielkim areale poprzecinane strumieniami płynącymi z okolicznych wzgórz, bądź podgórskich źródeł lokowane były na wierzchowinach otoczonych podmokłymi lasami oraz łąkami. Prace melioracyjne, na Siciach, Wilczych Dołach, Gaju [stroni łać. rowy 1411r] o czym świadczą zapisy prowadzone były ciągle w historii Świniarska. Mieszkańców [dokument z 1513r., 1668r.] obowiązywał jeden dzień pracy w tygodniu przy jazach na Dunajcu i Popradzie.
Samoodnawialne podmokłe łęgi w małym stopniu podlegały zmianom powodziowym. Uprawy wiklin dostarczały materiału na jazy, ze sprzedaży dawały dochód gromadzie.6Z wycinki pielęgnacyjnej, dostarczały drewna opałowego oraz materiału dla bednarzy, wikliniarzy i t p. rzemieślnicy wywodzący się z zagrodników i chałupników wyrabiający narzędzia rolnicze oraz sprzęt gospodarstwa domowego. Koszone i suszone runo dostarczały ściółki i paszy oraz materiału do gacenia chat na zimę. Bliskość dużych szlaków wodnych i lądowych umożliwiało mieszkańcom kontakt z odległymi miejscowościami. Porównywalne choć niepełne dane z inwentarzy, potwierdzone materiałem kopalnym, wskazują na hodowlany kierunek gospodarki, z dużym udziałem zwierząt pociągowych szczególnie koni. Dostępność przez budowę studni wód gruntowych, dostatek drewna budowlanego i opałowego. Obfitość ryb oraz ptactwa wodnego, ssaków łownych w łęgach i dąbrowach, zbiór runa, oraz szeregu jadalnych bagiennych roślin, zapewniało bezpieczeństwo socjalne mieszkańców w okresach nieurodzajów w przeszłości, zachęcała do osadnictwa. Dalsze badania odsłonią zapewne nowe karty co najmniej 800 letniej historii Świniarska. Południowa większa osada, pierwotnie 4 łanowa okolnica posiadała strukturę źrebową pól, oddalonych często o 2 km od sadyb. Kmieć był w posiadaniu działki siedliskowej o powierzchni ok. 1 stajania [ 125m x 125m] tj. 156 a. W wyniku wtórnej lokacji przekształciła się w wielodrożnicę z centralnym majdanem i zagrodami na Młynczyskach. W 1513r. miała 8 zagród kmiecych. W 1591r. z 13 podzielonymi do 76 ar ogrodami i półłanowymi nadaniami rozłożyła się do współczesnej Niskówki, pod drogą podegrodzką, 9 zagrodników posiadało role. Grodzisko [z wielowiekowym starym zgnitym dworem 1645r.] oraz podgrodzie lokowano w lesie dębowym Ku Dębinie. Zagrodnicy otrzymywali do karczunku [poza wcześniej wydzielonymi łanami kmiecymi] na przymiarkach, ćwierćłanowe nawsia- [kęsy pola- role ok. 6,5 ha] z których rozwinęły się późniejsze przysiółki.
Najwcześniej[1280r.] powstała południowa 1,5-2 łanowa Mała Wieś. Lokowana wokół majdanu przy Placu, do XX wieku zachowała pierwotny charakter okolnicy [Mapa 1900r ].. Sadyby otaczano kamiennymi murkami przeciwpowodziowymi, lub przenoszono na nowe miejsca na tarasę ponad zalewową, podniesioną współcześnie o około +3 m tj. ponad 290m n.p.m. W 1616r. powódź zniszczyła zagrodę, Karczów Witowskich pod Wygonem, w 1650r. deptowską [ biedzikowska] oraz kapturowską Kisztów na Zaryciu gdzie powstało rozlewisko Niskówki. Świniarka utworzyła rozlewisko na Kępiu oraz biczyckich Siciach. Przed 1659r oberwana została zagroda frankowską [inw.1668 ks.wsk str. 230- 235]7. Spustoszone przed 1669r[inw 1668r.] były grunty dworskie obejmujące stary sad, łąkę i pola młynarza zamulona została Przekopa na Młynczyskach. Corocznie obrywane było pole Za Dunajcem, w 1668r.. Zmieniły zapewne swe łożyska graniczne Żeglarka i Świątnica. Straty poniosła zagroda Smółki Jana przy Ulicy, i Jakuba Tomczyka nad Młynówką. Zniszczeniu uległa sadyba Lipków leżąca między zagrodami Jana Smółki a Stanisława Bawołka. W dokumencie Felicjana Boczkowskiego włodarza klucza w 1653r [ ks.wsk str. 231] widnieje zapis o niesubordynacji wobec prawa zniszczonej przez wielką wodę i wojnę osady. Poddani nie płacą czynszu, nie odrabiają pracy. Podobne oświadczenie o nieściągalności od lat przynależnego dla miasta żniwnego. Według Inwentarzu w1668r.nie dotarły dziesięciny biskupie w wysokości 228 fl. 29 gr. 12 kw.

Bibliografia.
1.Bogumił Pawłowski. „Geobotaniczne stosunki Sądecczyzny” Kraków P.A.U. 1925r. A. Rutkowska „Sądecczyzna”.
2.Tadeusz Zając. „Ptaki Beskidu Sądeckiego” Zakład Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych P.A.N. Kraków. „Chrońmy Przyrodę Ojczystą” 1992r R 48 Marian Szewczyk pod patronatem Z.O.P.i.Z.N. Polska Akademia Umiejętności w Krakowie prowadzi badania porównawcze flory Sądecczyzny „Rośliny prawnie chronione, narażone, rzadkie w Gminie Chełmiec.” Chełmiecka dziedzina Nr.2 Urząd Gminy Chełmiec.
3.K.D.M. T 1nr 83 A Rutkowska „Sądecczyzna”.
4.K.D.M.T1 nr 9
5.Maria Cabalska „Pradzieje powiatu nowosądeckiego” Rocznik Sądecki T.X- r. 1969. Umieszczone w tym tomie polemiki Andrzeja Żakiego, Kazimierza Dziwika, Eugeniusza Pawłowskiego z uwagi na postęp badań ostatnich 30 lat powinny zostać rychło ponowione i uaktualnione.
 Marek Szymankiewicz „Wstępne badania wykopaliskowe na cmentarzu kultury pilińskiej w Chełmcu” Acta Archeologica Carpatica 1985 T 24 A. Rutkowska „Sądecczyzna”.
Irena Styczyńska [ Witryna internetowa Biegonice „Winna Góra”] apeluje o wykorzystanie i weryfikację dotychczasowych wyników badań historyków Sądecczyzny oraz założonych hipotez celem opracowania brakującej  „Monografii regionu sądeckiego”. Z uwagi na bogactwo odkrytego przypadkowo w latach 70 ub. stulecia w Biegonicach oraz na żwirowisku w widłach Dunajca i Popradu materiału archeologicznego, a przewidując nowe odkrycia potwierdzające starożytność przepraw zmieniających swoje położenia w zależności od aktualnego stanu rzek, oraz sytuacji politycznej apeluje o eksplorację archeologiczną nietkniętych jeszcze terenów pod Winną Górą.  Według Autorki zalegające piwnice muzeów liczne eksponaty archeologiczne powinny znaleźć miejsce wystawowe w wybudowanym w najbliższej przyszłości w centrum wystawowym na Winnej Górze. Czy dojdzie w najbliższym czasie do realizacji zapowiedziane przez prasę [Gazeta Krakowska 28.06.07]budowa galerii sztuki „przy bursztynowym szlaku”. Dotychczasowe ekspozycje prezentują jedynie wybiórczo historię ostatnich wieków niezbyt chlubnej obcym historii Sądecczyzny grup ludności,[np. zaborów i zaborców] zapominając o autochtonach. Muzea innych regionów koncentrują się na ekspozycji korzeni naszego bytu i kultury. [np. Biecz, Kraków, Bochnia.] obalając często obiegowe historie. Brak jest jednoznacznej krytycznej oceny oraz publikacji wyników może nowatorskich licznych prac magisterskich oraz „ amatorskich monografii ” spisywanych w latach 30, 60 i 90 ubiegłego stulecia, opierających się najczęściej na dawnych kwerendach akt naukowców lub opracowaniach. Odgrzebać i zabezpieczyć zalegające uniwersyteckie magazyny „zakazane” prace z nieodległych okresów historii, nawet Nowego Sącza. Nie odzyskamy zniszczonych lekkomyślnie w czasach „radosnego twórczego socjalizmu” stanowisk archeologicznych, oraz dokumentów źródłowych. Dokonał tego ostatecznie „ nieznany okupant” nawet w swoich archiwach, kontrolując i manipulując ich tworzeniem do czasów współczesnych. Za ich ochronę odpowiadali piastujący dzisiaj wysokie stanowiska naukowcy i urzędnicy odtwarzający nową-starą rzeczywistość Sądecczyzny. Zapytać należy o zakres i wyniki badań archeologicznych na pośpiesznie prowadzonej przez historyczne teren obwodnicy i przeprawy Starego Sącza. Brak klimatu do badań, lub lekceważenie obowiązujących przepisów było i jest szczególnie na tych terenach oczywistością.
Komercjalizacja, kierowanie skąpych funduszy konserwatorskich badawczych na doraźne często niezrozumiałe działania, sprawił że Nowy Sącz jest wielką „ białą plamą” w archeologii Polski.
6. Nazwy pól do XVII w podaje szkic „Świniarsko w 1668r.”
7. Pierwszym notowanym właścicielem w 1214r.był Budziwój z Konar [ koniuch- prowadzący w bocheńskim hodowlę koni.]
Tradycja hodowli konia, który służył pod wierzch podróżnym i wojsku utrzymała się w Świniarsku do końca XXw.
Obok licznych odkrytych pojedynczych pochówków, obok Prośnisk pod Łazami w Małej Wsi jeszcze w XIX w. funkcjonowało ich cmentarzysko Kirków.

mapka1668a.jpg (48.81 Kb) aby powiększyć (plik JPEG 145 KB) kliknij >>

W1453r. Kazimierz Jagiellończyk nadaje Nowemu Sączowi przywilej budowy mostu na Dunajcu, nabiera znaczenia droga podegrodzka biegnąca od Małej Wsi Żrebiami Wychodnimi, pod obecną kapliczką. Dalej przez  Tłoki Podrzecza nad Młyńską Strugą [1535r.] 
Brak dokumentu lokacyjnego Świniarska uniemożliwia ścisłe określenie daty jego powstania. Dobrze zorganizowane istniało zapewne przed 1214, 1218r. Centralnie nad Dunajcem położone na skrzyżowaniu szlaków wielkiej drogi do bieckiej i popradzkiej, rozciągało się w granicach o obrysie prostokąta [4km. długości i 2km. szerokości]. W rękach książęcych oraz  konwentu starosądeckiego pozostawały wolne pola i łany drogowe Sicia, Boczeniec i Podlesia biczyckiego na północy[1411r.]. Granice biegły Niskówką [ fossa, river 1411r.] i działem od Łąki Chochorowskiej oraz Podrzecza do Dunajca. Od ogrodów Morstena[ 1411r.] Niskowej, Świniarką pod Szymanowicami na zachodzie. Od wschodu i południa ograniczone Żeglarką pod Biskupim w Kamienicy- [Nowym Sączu 1407r. ], dalej Świątnicą pod Zawierzbiem Hanka Balwatera [Łaziebnika] i Kociurką do Biegonic [1668r.]. Brzegami wymienionych rzek biegła droga węgierska, zajęta obecnie przez linię kolejową Nowy Sącz-Stary Sącz.
Posiadało kasztel w rozległym w ówczesnym dominium Gryfitów [ Niskowa, Biczyce 1255r.]. Logo Gryfa [skrzydlatego smoka] pozostało w średniowiecznym herbie Kamienicy oraz Nowego Sącza, a także na monetach sądeckich. Włodzimierz  Chorąski zaproponował znak Gryfa dla herbu gminy Chełmiec, której przedlokacyjne osady były w rękach tego rodu. 5  
XIII wieczne dokumenty  Świniarska potwierdzają spory  własnościowe między rodem Budziwoja [powinowatymi kasztelana sądeckiego Dzierżykraja i scholastyka krakowskiego Wysza] oraz biskupem krakowskim, posiadającym co najmniej od 1225r. do niego pewne prawa. W latach 1257-1278 pozostaje w rękach książęcych a tym samym Kunegundy, z którego przed 1280r. wydzielono klasztorne Świniarsko Mniejsze. Świniarsko Większe po 1288r. do rozbiorów jest ośrodkiem gospodarczym [ klucza świniarskiego]  administracji kościelnej w kasztelani sądeckiej. Z dokumentów Kunegundy z 1268r. wynika że  istniało wówczas co najmniej 12 jej wsi powiązanych z Podegrodziem. Henryk Stamirski zestawił 10 osad mających potwierdzenie źródłowe do 1276r. głównie w dokumentach Bolesława Wstydliwego i Kunegundy. Dokument dotacyjny Kunegundy z 1280r. wymienia z nazwy Sącz i 28 miejscowośći [z 35 potwierdzonych w tym czasie] stanowiących uposażenie klarysek starosądeckich,. O istnieniu innych wcześniej rozwiniętych  wokół opoli  osad służebnych, późniejszych  włości biskupa, rycerskich , zakonnych potwierdzonych w latach [60 do 1325r. i 88 do 1330r.] nie można wątpić.6 Za Kazimierza Wielkiego  wzmacniającego militarnie południowe rubieże kraju, prowadzącego kolonizację Sądecczyzny  Gładysze Wierzbiętowie i inne rodziny, w tym Wielogłowskich wywodzący się z Gryfitów Starych Koni [Zaprzaniec] uzyskują szerokie uposażenia ziemskie
Południowa większa osada, lokowana na prawie magdeburskim, pierwotnie [L.B. 1480r. t.I s. 560] 4 łanowa[poborowe, uprawne] okolnica z 13 kmieciami rozwinęła się w wielodrożnicę[ do współczesnej Niskówki]. Posiadała strukturę źrebową pól,[Źrebia] oddalonych  często o 2 km od sadyb.. We wsi były dwie karczmy z rolą oraz młyn z łąką. W 1407r. 2 kmieci Zawierzbia Hanka Łaziebnika [ Balnentor] płaciło w Świniarsku biskupim około św, Marcina po 6 gr. do Nowego Sącza,dla Kurii Biskupiej, składali dziesięcinę biskupią [snopową].[ M.P.IV nr.1104 Ks. wsk. str. 234]
 Na podst. dokumentu z 1448r. Zbigniewa Oleśnickiego meszne w owsie[ mierzycę-tantum mensure] od kmieci ze wsi Minor i Major Świniarsko pobierają wikariusze kolegiaty sądeckiej[L.R. s. 185] o które w 1527r. upominają się w skardze do biskupa [Mat. Arch. Bazyliki św. Małgorzaty-P.A.U.]. Chałupnik, zagrodnik, młynarz, pasterz obowiązani płacic jeden grosz, jako dawniej przynależało kościołowi w Podegrodziu.[K. D .K. K. T. II. str. 194] Jan Długosz kanonik Zbigniewa Oleśnickiego przebywał w Nowym Sączu w latach 1469-70, gościł w Starym Sączu, z racji jego obowiązków duchownego i świeckiego urzędnika , bywał zapewne często na dworze biskupim w Świniarsku
W 1513r. Świniarsko było w rękach biskupich. Biskup krakowski Jan Konarski określając rolę Świniarska w kluczu biskupim, utrzymuje prawo ścigania przetrzymywania podejrzanych, dochodzeń sądowych, właściwych i wcześniej dla niego przypisanych. Sądzenie ciężkich przestępstw jest właściwe dla sądów w [wieży] Kurii w Nowym Sączu. Jej przysługiwało prawo poboru [ Gross dla Kurii    Krakowskiej ]. Miało wówczas osiem zagród kmiecych, obciążonych  16  florenami rocznego podatku z jednej posiadłości[?]. Kmieć był obciążony obowiązkiem odrobku dwu dni w jednym tygodniu rocznie dla miasta, jednego dnia [ puszczacz] dla wsi. Dla dworu obowiązywały dwa dni pracy w okresie od święta Trójcy świętej do św. Michała, i jeden dzień w międzyczasie.[ P.A.U syg.344]..
 W 1529r. [ L.R. 25,26] jest ośrodkiem  sądeckiego klucza biskupiego. W Świniarsku pobierana jest dzisięcina snopowa, czynsz od kmieci, z karczem należnych biskupowi. Rejestr poborowy z 1536 r. rejestruje własność biskupa razem z 2 11/ 12 łanowymi Bielowicami, w których były 2 karczmy oraz młyn o 1 kole. Świniarsko miało 13 kmieci na 4 łanach, posiadało 2 karczmy i młyn o jednym kole. 
XVI wieczna 1581r. 6,.5 łanowa wieś z podzielonymi 13 działkami i półłankami i 9 zagrodami. Kmieć był w posiadaniu działki siedliskowej o powierzchni  ok. ˝   stajania [ stajanie 125m x 125m. staropolskie o pow. 1,2 ha] i ˝  łanu ziemi [ łan frankoński ok. 43,5 morga, 24,4 ha]
 Zagrodnicy otrzymywali do karczunku na przymiarkach ćwierćłanowe nawsia- kęsy pola [role ok. 6,5 ha], z których rozwinęły się późniejsze przysiółki „ Gaje”- Ziębina i Role Kawalcowe,  Łazy[Łaziska 1653r.] oraz zadunajcowe Tłoki i Piaski [Inw.1668r Ks. Wsk.] Mapy obejmują lata 1779 – 1936 i współczesne].
Najwcześniej[1280r] powstała południowa 1,5-2 łanowa Mała Wieś. Lokowana wokół majdanu [ Zawsia] przy Placu do XX wieku zachowała pierwotny charakter okolnicy [Mapa 1900r.] Minor Swynarsko własność klasztoru starosądeckiego [L.B. III s 343-4 1480r] Swiniarsko alias Mała Wieś dziesięcina należała do biskupa, z folwarku dziesięcin nie dają, we wsi są karczmy , zagrody i młyn. W 1500 r. Piotr Cosska z żoną Barbarą miał pożytki z roli Koźniska które w 1502 R. potwierdził król [ M.R.P.S. III.454] Parva [mały]  Świniarsco [ R.P. 1529r] z folwarkiem dziesięciny snopowe należą do biskupa krakowskiego. Płacą po 8 skojcy, kmiecie odrabiają latem i zimą powabę, wożą rzeczy klasztorne 1529r. [L.R. s.185] meszne w owsie pobierają wikariusze sądeccy. Rejestr  poborowy [s.44 1530r] pobór z jednego łana i 9 prętów [Pręt 1/12 łana].Przede wsia 6 łanowy folwark[łany kmiece, duże] Neskowa z zagrodnikami 10w XVIIwieku w rękach biskupa[zagrody> Gaj Dębowy< Mała Wieś „Stawiska” [ Bocianie] w Szymanowicach, Niskowej. [Ks.wsk.]
Karczunek lasów rozpoczynano od nadrzecznych łęgów- wyłazy Kącina, Łazy. Żrebia i Niwki na Zrębie Górnym były pierwszymi, wybieranymi losowo przez osadników polami wyrobionych z dąbrowy. Wypalając zakrzaczenia  otrzymywano Prośniska, pola gdzie na świeżo wypalonych miejscach uprawiano proso. W wyniku usunięcia podszytu lasu, przy zachowaniu pojedynczych matecznych drzew, zamieniano go na pastwiska i parkowego typu łąki [Wygony, Łąki na Gajach]. Kamieńce zwano Jałowcami. Prace melioracyjne, na Siciach,Wilczych Dołach, Gaju [stroni - rowy 1411r] o czym świadczą zapisy, prowadzone były ciągle w historii Świniarska.

Granice w 1645r
Z Konwentem Klarysek Starosądeckich graniczono w Chochorowicach, Chełmcu, Biegonicach, Podrzeczu. Niskowa [Sicia Boczeniec ] były w zarządzie proboszcza klasztoru św. Augustyna  na Stradomiu w Krakowie, podległego miechowitom z Miechowa, od Małej Wsi z krakowskimi franciszkanami, od Dąbrówki, opatem sądeckich norbertanów, i królewskim Nowym  Sączem. [ Inw. 1645]

Granice w 1668r.
Od Dunajca z przedmieszczanami  Nowego Sącza ciągną się rzeką Kociurką [ Szeklarką  1407r.], od wsi Dąbrówka Świątnicą, od tej mimo Łąki Świniarskiej ciągną się rzeką Kociurką do granic Biegonic. Od tego przez Dunajec idą do granic Podrzecza, tymiż ciągną do granic Niskowej, Łąki Chochorowskiej nazwanej, dalej idą nad Gajem Dębowym [ Panien Zakonnych Starego Sącza] aż do granic końca Gaja Małej Wsi do Chełmca .W całości spokojne.[Inw.1668r.]
 Opisane granice oraz obszar zajmowany przez wieś zachowały się do dnia 13 lipca 1839r., kiedy decyzją sądu po obmiarze prawobrzeżnych jego terenów Nowego Sącza w 1787r. Nie przedstawienie dowodów własności przez  gromadę do sądów w ponad 50 letnim okresie, lub partykularne interesy członków urzędu wójtowskiego,  z wójtem Janem Bawołkiem [1739-1829 pełnił tę funkcje jeszcze w 1826ra.] spowodowały rozbiór Świniarska. W posiadaniu wójta była ,,Księga sądowa wsi Świniarsko ” z dokumentem Jana Połomskiego z 1407r. potwierdzjącym granice Balneotori oraz właścicieli tych terenów. Większość terenu przeszło w granice miasta, oraz Dąbrówki, [Grunta niemieckie i polskie na mapach katastralnych 1864, 1898 oraz szkicu.] przy Świniarsku pozostał tylko folwark Piaski na Tłokach. Stanisław Korusiewicz Granice posiadłości Nowego Sącza w końcu XVIIIw. Almanach Sądeck. Sądeckie Stowarzyszenie Katolickie ‘Cyvitas’  nr3. W latach 1784-1787 z folwarku Małej Wsi, dworskich łąk [Gaj Dębowy] utworzono kolonię niemiecką Hutweide,[Gemeiden Gaj 11-06.1868 Uerordung….LXXIV No.201  11.10 1894r.]  część kolonistów zawierając małżeństwa z Polakami uległa spolszczeniu.Pzed 1875r. doszło do podziału terenu na Gaj polski przyłączony do Świniarska i Małej Wsi które stały się jego przysiółkami. Gaj niemiecki przyłączono do Biczyc oraz Chełmca niemieckiego. Kolonia otrzymywała z parcelacji dóbr biskupich gruntu pod wysiew 20-25 korcy zboża, kolonista ogród na 1600 sążniach, 50 zł. na zakup narzędzi, drzewo na budynki, kredyt, zwolnienie z pańszczyzny i pogłównego na sześć lat. Do 1918-1945r.] przetrwała Kolonia Na Dworskim.

plan1900.jpg (45.19 Kb) aby powiększyć (plik JPEG 310 KB) kliknij >>

Opracował mgr Kazimierz Ruchała przy współpracy mgr Barbary Ruchały

Przypisy

Reformę parafii rozpoczął przed 1217 rokiem biskup krakowski Wincenty. .Obdarzony przywilejami dla biskupstwa przejmuje prywatne kościoły parafialne wraz z przyległymi terenami, organizując je w jednostki gospodarcze. O prawa patronackie oraz profity toczyły się spory ,w których wygrywali biskupi. 
Opisu granic dokonano w oparci u o zachowane dokumenty źródłowe zawarte w niżej wymienionych zbiorach, Słownikach, Inwentarzach, Księdze wiejskiej wsi Świniarska [dok z 1407r.str 235 1666r.] Przywołane w dokumentach  z lat1293-1668r nazwy topograficzne ,[ osiedli , dróg, pól, rzek ] zachowały się w materiale kartograficznym oraz  używane są przez  lokalne społeczności [ Rys Świniarsko w1668r] 
Franciszek Piekosiński, Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. I-IV, Kraków 1905 r.(dalej cytuję K.M.. t I-IV.) T. I do IV.                    Księga sądowa wsi Świniarska. Archiwum Państwowe O. I w Krakowie syg. 199 [Ks. wsk.1622r. str 201]  Andrzej  Żaki  O położeniu wczesnośredniowiecznego  Sącza  Rocznik Sądecki t IV 1960r. Przywołane nazwy miejscowe znajdują się w dokumentach K. M.t  IV nr 1126  . K.M.t IV 1127
Stanisław Kuraś, Zbiór dokumentów małopolskich, cz. IV, Lublin 1969 r. nr 954, 888 dalej cytuję Z.D.M.cz I-IV
 Czesław Górka, Słownik historyczno- geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Wrocław 1980r.cz 1 z 1
hasła Biczyce, Boczeniec tamże Brzezna Inwentarz  klucza świniarskiego, Archiwum Kapitulne w Krakowie inw.B.2(1668) dalej cytuję Inw.1645,1668  Ks. wsk str 236 F.Piekosiński K.M T II nr. 447.  K.M. t. I. nr 95 K.M. t. III nr 898 Inw. 1645, 1668  Mapa Miega 1778  Brody te na progach Dunajca zabudowane są współcześnie urządzeniami hydrotechnicznymi i przeprawami mostowymi Przez  teren Szymanowic biegło pierwotne przejście północne do „magna  via” w  Biczycach. Podlesie i Trzetrzewina  były królewszczyznami. Andrzej Górka Słownik historyczno geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu P.A.N.Ossol. Wrocław1980t1.Biczyce Boczeniec Mapa Miega .
Feliks Kiryk Bochnia Dzieje miasta i regionu Drukarnia Narodowa w Krakowie 1980r.
1. Jerzy Butrym Witold Zuchiewicz Wyniki datowań termoluminescencyjnych osadów czwartorzędowych Kotliny Sądeckiej [ Karpaty Zachodnie] Przegląd Geologiczny 1985 R.33 nr 3 Kazimierz Górski Sprawozdanie miejskiego Urzędu Budownictwa w Nowym Sączu 1907 Nakł. Gminy Nowy Sącz
2. Feliks Kiryk Dzieje miasta Nowego Sącza T1 P.W.N. Warszawa 1992 r. Maria Cabalska Pradzieje powiatu  nowosądeckiego Rocznik Sądecki T.X- r . 1969. .Henryk Stamirski  Przeszłość Łącka  [1251-1782] Nowy Sącz  Pol Tow. Hist Oddział w Nowym Sączu 1966r . Świniarsko z datą 1225r. jest najwcześniej potwierdzoną miejscowością sądecką. Henryk Barycz Historia Starego Sącza od czasów najdawniejszych do 1939 roku  Wydawnictwo Literackie Kraków 1979r.
3.Franciszek Piekosiński Kodeks dyplomatyczny Małopolski Kraków 1876  T 1nr 95 d.cyt K.D.M.                                                                                      
.4.F. Piekosiński K.D.M.T1 nr 83
5.Omawiane problemy wczesnej kolonizacji  przedstawiło wielu autorów  prac  historycznych.  Marek Barański Dominium sądeckie: od dworu książęcego okręgu grodowego do majątku klasztoru klarysek starosądeckich Uniw. Warszawski Warszawa 1992r. Anna Rutkowska Płachcińska Sądecczyzna w XIII-XIV w Wydawnictwo Naukowe Kraków 19638. Władysław Łokietek nadaje urzędy oraz  beneficja zaufanym rodom m. in. Budziwoja [ Jana]. Dokumenty  potwierdzają działy rycerskie Gryfitów bocheńskich Wierzbiętów [ z Małoszowa] w sąsiednim Podrzeczu i w większości włości klasztoru m.in. Uniesława z Brzeznej. Marcin [1301-1316 r.]syn Uniesława był właścicielem Chomranic. Rodzina Chochorowskich miała działy w Chochorowicach, Illika w Niskowej . Mieszana własność musiała występować w przedlokacyjnym Świniarsku. Wywodzący się od Piotra Wydżgi kasztelana sądeckiego w latach 1243-1249 ród Lubowlitów –Janinów Wierzbiętowie , Gabańscy  [ Gabońscy], Strońscy, Rożnowie sądeccy  utrzymali swą własność m.in. w Naszacowicach, Przyszowej, Kaninie, Białej, Bilsku i Ostrej Górze itp. Sporne sprawy smoka, gryfa na herbach, pieczęciach oraz  brakteatach sądeckich omawiają pozycje ;  Marian Gumowski Herb i pieczęcie Nowego Sącza Rocznik Sądecki  T IV  N.  .S.acz  1960r. oraz  Borys Paszkiewicz Średniowieczne monety Nowego Sącza  Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu  1994 r.                
O wcześniejsze XIII w. beneficja kasztelańskie w Łącku, Podegrodziu, trwały spory między biskupstwem, zakonem miechowitów, klaryskami starosądeckimi  oraz księciem
Księga wiejska wsi Świniarsko z lat 1584-1689, Państwowe Archiwum  w Krakowie  oddział 1 in.Dp 199  dalej cyt. [Ks. wsk r.str.]                  
 Praca Franciszka Kmietowicza (Muszyna publikacja osiemsetlecia Muszyny-Muszyńskie Towarzystwo. Historyczne, Biker, Nowy Sącz 1999r.
6. Włodzimierz Chorąski, Heraldyka gminy Chełmiec, Kraków 2004r.
7. . Henryk Stamirski Powodzie przyczyną zagłady Ciechowic, Gocza, Hamplowej i Zasłonia w dawnej Sądecczyźnie Rocznik Sądecki 1962 T.5.
8. Szymankiewicz Marek Wstępne badania  wykopaliskowe na cmentarzu kultury  pilińskiej w Chełmcu Acta Archeologica Carpatica 1983 T 24
A. Rutkowska Sądecczyzna. Zestawiła  lokacje do 1333r. oraz sądecką klientelę urzędniczą do 1333r. Urzędników krakowskiego zestawił Antoni Gąsiorowski Urzędnicy małopolscy XII-XV wieku Wrocław Zakład Ossolińskich, 1990rT.Ivz 1.
  Dziwik Kazimierz Majętność ziemska Nowego Sącza w wiekach średnich Rocznik Sądecki t 4. 1960r
,,Marca grossorum” pragesum liczyła 48 gr. praskich, 12  szto,  na wiadrunek 2 na skojec. 28 na floren.
 Układ monetarny Kazimierza Wielkiego grzywna obrachunkowa ma 48 gr. Grosz  ma dwa kwartniki. Kwartnik 2ćwierćgrosze i 4 denary, denar ma dwa obole.
W XVIII w. 1 złoty czerwony 18zł polskich 1 zł polski [ floren] 30 gr. 90 szelągów 540 denarów 1 grosz 3 szelągi 18 denarów  1szeląg 6 denarów
Włodzimierz Chorąski, Heraldyka gminy Chełmiec, Kraków 2004
   Jan Tyszkiewicz Ludzie i  przyroda w Polsce średniowiecznej  P.W.N. Warszawa 1983 Głód panował w latach 1280-1282, 1300-13001,1315, 1320,1344,1362,1372, 1440,-44, 1452-53, 1466-68, 1474,1482, 1485-86 Transgresje morza i wód dużych jezior  notowane są na lata 800-950, 1200-1400, później od  końca  XV w. Wg Lamba  od połowy XIII w, w XIVi XV w. suma ostrych zim i chłodnych wiosen  przeważała  nad łagodnymi sprzyjającymi wegetacji roślin. Podobne stany występowały  w XIX w.  Stan środowiska z tego okresu przedstawia Mapa Świniarsko 1900r.
9.Marian B. Michalik Kronika Krakowa Wydawnictwo Kronika  Warszawa wyd I 1996r. druk Fabriken Brepols Belgia
10.Materiały Pracowni Słownika Historyczno Geograficznego Województwa Krakowskiego w Instytucie Historii  P. A. U. W Krakowie.
[L.B.] Jan Długosz Liber beneficiorum dioccesis Cracoviensis  Kraków 1480r.[ L. R. ] Księga dochodów beneficów diecezji krakowskiej z roku 1529 [ Liber Retaxationum] Zofia Leszczyńska – Skrętkowa- Wrocław Ossolineum 1968r.Opacowania Stefana Inglota oraz rękopisy[ R.P]. Rejestry poborowe z poszczególnych lat.
 

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: Kazimierz Ruchała