Portal - Chełmiec
 
polski Piątek - 20 kwietnia 2018 Agnieszki, Amalii, Czecha      "Szczęście człowieka na ziemi zaczyna się dlań wtedy, gdy zapominając o sobie zaczyna żyć dla bliźnich". Mikołaj Gogol
Strona główna / Przeszłość do 1333 r.
Menu
O nas w prasie
Przeszłość do 1333 r.
Wieś w latach 1584-1668
Sądecczyzna i Świniarsko w XV - XVIII w.
II Woja Światowa
Nazwa Świniarsko
Środowisko i granice Świniarska
Dwór w Świniarsku
Herb i pieczęcie
Użytkowanie terenów do 1787
Mieszkańcy i Rody Świniarska
Administracja kluczem świniarskim
Parafie i kościoły
Mapy Świniarska
Linki
Forum dyskusyjne
Archiwum zdjęć
Kontakt
Walory świniarska dziś
Przeszłość Świniarska do 1333r.

Wieś Świniarsko Zwinarscuo [Sinarsko] wymieniana jest w bulii papieża Honoriusza III z dnia 13 maja 1225r. potwierdzającej nadania dziesięcin z tej gryfickiej wsi zakonowi bożogrobowców miechowskich przez biskupa krakowskiego Wincentego [Kadłubka] oraz transumowane  przez jego następcę Ivo . [1] Suinarouo- Swinarowo, Villa Budiuogii- [Wieś Budziwoja] z dokumentu Wincentego z 1214 r. może być identyfikowana ze Świniarskiem [2] Nadanie to musiało nastąpić wcześniej, bowiem biskup krakowski Wincenty przeprowadził reformę parafii ustanawiając dekanat sądecki, pełnił te funkcje w latach 1207-1218. Jan z Kalisza z dokumentu z 1214r. co należy potwierdzić, mógł być pierwszym jej dziekanem i prałatem                  
Jaksa Miechowita w 1163 r założył ten zakon,[związany z żywiołem niemieckim]. Uposażali go szeroko w ciągu wieków dobrami,  możnowładcy rodu Gryfitów.
Świnarsko jako jedyna lewobrzeżna wieś stanowiła jedną jednostkę parafialno- gospodarczą z Łubnią od początku przynależało do parafii św. Wojciecha w Kamienicy. W początkach XIII w. przeszło w posiadanie biskupstwa.
W początkach XIII w.[dok 1220r.] przy krakowskim dworze książęcym , pojawia się bocheński ród Budziwoja, ojca Strzeża- komesa Dzierżykraja kasztelana sądeckiego w latach 1228-29 oraz Wysza niegowieckiego [Wizonia ,Wissona]- późniejszych właścicieli Świniarska.[3]. Komes Budziwój z Ujazdu w latach 1222- 1228 jest trybunem biskupim. Na dokumentach biskupich z 1233 r komornikiem sędziego wojewódzkiego Pakosława .[4] W r. 1262 Bolesław Wstydliwy nadał Wyszowi kanonikowi, wcześniej scholastykowi krakowskiemu i Dzierżykrajowi wówczas kasztelanowi połanieckiemu z Niegowieci [Niegowić] 100 km2 lasu w okolicy Bochni miedzy Trzcianą a Szczyrzycem . Mogła to być rekompensata za dobra sądeckie które Wysz legował biskupowi krakowskiemu [5] Budziwój  właściciel bocheńskich Konar [wcześniej  komesa  Wydżgi] jako dowódca książęcych oddziałów rycerskich Bolesława Wstydliwego, prowadzących przed 1250 r. w Sądecczyźnie akcję rewindykacyjną wobec Potha palatyna muszyńskiego, rozbił jego oddziały pod Krakowem, samego Potha wraz z rodziną spalił w gródku muszyńskim. Występując wobec kasztelana sądeckiego urzędującego w latach 1243-1246 Piotra Wydżgi [Gryfity linii mazowieckiej, protoplasty rodu Janinów , popierającego politykę Krzyżaków, w latach 1242, 1244, 1246],stronnika Konrada Mazowieckiego, przejął zawłaszczone przez kasztelana posiadłości. Wydżga abdykując, przekazał za 300grzywien srebra  miechowitom Łącko i patronat nad kościołem parafialnym. Budziwój za wniesione zasługi ,uzyskał jako beneficjum dwór muszyński, odzyskał część Świniarska. Jan syn Budziwoja z wojskami Władysława Łokietka w 1311r. inkasteluje [do 1313] r klasztor miechowitów wspierających Muskatę i bunt wójta Alberta w Krakowie, po 1320r. jest stolnikiem krakowskim i kasztelanem sądeckim.[6]
W 1257 r. książę Bolesław Wstydliwy ziemię sądecką oraz kasztelanię biecką z przyległymi terenami, przekazał we władanie swej żonie Kunegundzie.
Kunegunda przed 1273 r. przeniosła stolicę sądecką do Sącza [Starego]. Zastrzegając w dokumencie korczyńskim [1268 r.] obowiązek przewodu do ojca, na Węgry, obciążyła nim ludzi i sołtysów klucza książęcego[7].Grodzisko i dwór książęcy w Świniarsku, swoimi strażnicami Młynczyska, Gaje, Kępie, Plac ubezpieczał lewostronnie przeprawę pod Winną Górą, był ostatnim przed nią przystankiem. W XII, XIII w. w obronnych grodach, istniały dwory książęce; o charakterze rezydencjonalnym, [nie folwarki] centra majątków nowo zorganizowanych przez księcia, poza organizacją kasztelańską, które później przejmowane były przez organizacje biskupie, kościelne. Wskazówką do jego istnienia w Świniarsku są dokumenty świnarskie z 1278 ; 1295 r.; wydane w czasie rezydowania na tym dworze jego właścicieli oraz funkcjonowanie na dworze świniarskim sądów ziemskich, [ wielkie burgrabskie sądy rugowe],biskupiego włodarstwa sądeckiego [świniarskiego].
Roczki ziemskie stanowiły w zasadzie kontynuację książęcych sądów nadwornych „in curia.” Rzadko późniejsze XIV-XV w. dwory książęce, [kiedy. pojawiają się nie kasztelańskie, ] prywatne obronne grody i gródki, nawiązywały do średniowiecznych urzędów. W ustroju prawa książęcego wszystko co „państwowe”, było zarazem monarsze. Tylko książę mógł być promotorem zmian[8] Występując na tutejszym dworze 25 XI 1278r. Kunegunda, wydaje przywilej uwalniający mieszczan Starego Sącza od opłat w komorach celnych w swoim Opatowcu, Korczynie, Wojniczu, na drogach lądowych i dla statków [9] Po raz pierwszy, w 1239 r. przechodziła do Krakowa księżna Kunegunda, liczne późniejsze dokumenty sądeckie potwierdzają częste odwiedziny pary książęcej Świniarska. Dwór jest jednym z ośrodków zarządzania domeną książęcą w tej części Sądecczyzny.  Svyner-Świniar wg  Szczęsnego Morawskiego [Sądecczyzna  t 1str 144] jest tożsame ze  Świniarskiem.[10]
Scholastyk, [od 1262r. kanonik krakowski] Wysz niegowiecki, zapisem testamentowym  przed 1280 r. przekazuje Muszynę oraz część w Świniarsku biskupstwu krakowskiemu[11]. Akt ten zakwestionowała Bogusława-wnuczka zmarłego Wysza, wraz ze swoim małżonkiem Mironiegiem synem Dzierżykraja zgłaszając swe prawa do własności Świniarska. Spór rozstrzygnął się 18 maja 1288 r. zawartym układem pomiędzy biskupem krakowskim Pawłem z Przemankowa, a małżonkami Bogusławą i Mironiegiem. Bogusława uznając, że będzie miała trudności w utrzymaniu tych majętności ustąpiła na rzecz biskupstwa. Układ ten zatwierdzony został ostatecznie dokumentem Leszka Czarnego z 23 maja 1288 r.[12] Dzięki ugodom między Leszkiem Czarnym a Pawłem w 1284 oraz 1886r. biskup uzyskał połowę królewszczyzny w Sądeckim .Wieś powróciła w posiadłości biskupów, dwór stał się ich rezydencją, oraz ośrodkiem zarządzania sądecką domeną biskupa krakowskiego.[13]
 W 1295 r. biskup krakowski Jan Muskata rozstrzyga tutaj spór kościelny Prandoty o wieś Dobranowicze w powiecie krakowski,[14] Stąd jako główny architekt lokowanego w 1292-1303 r. Nowego Sącza w miejscu Kamienicy, kieruje rozpoczętą przez biskupa Pawła jego zabudową. Ubezpiecza w grody obronne swoje krakowskie posiadłości m.in. Pławec, Muszynę, Kurów,Świniarsko.
Tracąc , Świniarsko Mniejsze, [minor Swinarsco] pola Sicia, Boczeniec, które  [wraz z 28miejscowościami tworzącymi majątek Kingi] w 1280 r. przeszło na własność klasztoru klarysek starosądeckich, co potwierdził papież Marcin V bullą z 5 lipca 1283 r.[15] Świniarsko Mniejsze które w póżniejszych okresach wymieniana jest z folwarkiem klarysek, pozostaje       w zarządzie franciszkanów sądeckich, później krakowskich i warszawskich. Muskata przyłączył prawobrzeżne Balneotori. Rajcy sądeccy powetowali sobie straty na majątku klarysek. Sprawa aneksji tych terenów oraz Kurowa, znalazła zapewne swój finał przed sądami gdzie miał o to sprawę  u papieża Bonifacego VII, który w 1298 r. nakazał archidiakonowi krakowskiemu zatroszczyć się o zwrot niesłusznie zabranych dóbr . Uczynił to król Wacław II, nadając konwentowi 100 grzywien srebra, z dochodów bocheńskiej żupy solnej. Konflikt Muskaty z Łokietkiem zaważył na ostatecznych orzeczeniach trybunałów ustalających 21 06 1306 ,02 09 1306r. ich własności w kluczu biskupim [włodarstwie świniarskim]. Brak Świniarska oraz Muszyny w nadaniach dla Muskaty każe przypuszczać że utracił je po 1311r.,powróciły one na stałe do stołu biskupiego dopiero za Kazimierza Wielkiego, lub za Władysława Jagiełły [ dok. 1407 r. ks. wsk. str. 235 1666r.] Spór biskupa Nankiera o Biecz, rozstrzygnął papież Jan XXII bullą z dnia 03.07.1322r. wydaną w Awinionie. Władysław Łokietek pozostawił przy biskupstwie prawo jurysdykcji w Bieczu.[16]
Osady leżące w Kotlinie sądeckiej ulegały licznym, niszczącym najazdom obcych plemion, oraz konkurujących ze sobą nie tylko polskich opcji politycznych. Gród chełmiecki został zniszczony w X ,XI w . w czasie najazdu Węgrów względnie Madziarów , podegrodzki i na Winnej Górze przez Tatarów. W 1285 roku drogą popradzką przechodziły wojska Jerzego z rodu Baksa wysłane przez Władysława IV króla węgierskiego na pomoc Leszkowi Czarnemu. przeciw buntowi jego poddanych, który został uśmierzony po bitwie pod bocheńskimi Bogucicami i Starym Sączem.  W 1287 roku niszcząc okolicę Tatarzy podeszli pod Stary Sącz, po przegranej  bitwie z wojskami węgierskimi pod dowództwem Jerzego z Sóvaru wycofali się z Polski. W 1306 roku doszło tu do walki między oddziałami Władysława Łokietka, a zwolennikami biskupa Jana Muskaty. Król by nie mieć wroga za plecami ,zajmuje i burzy jego grody w Pławcu, Muszynie, Kurowie,  itp. W 1311 r. przechodziły wojska węgierskie do Krakowa uśmierzyć bunt wójta Alberta. [17] Przechodzące i stacjonujące w  Sądecczyźnie obce i polskie wojska w okresie wojen klęski elementarne [powodzie, zarazy, okresy głodu itp. ] powodowały straty ludzkie i gospodarcze w regionie. W  opracowaniach historycznych, jak również w dokumentach Świniarska są doniesienia o pobieranych  kontrybucjach , rabunkach, stratach ludzkich i zniszczeniach osady. Ślady pożaru występują na resztkach kasztelu na Młynczyskach. Uniknął zagłady w burzliwych wojennych  czasach oraz w okresie licznych XVII w. powodzi gród biskupi w Świniarsku. Wobec braku terenowych  badań archeologicznych, zniszczonej współcześnie przez kulturę rolną, warstwy kulturowej na Dworskim,  [inwestycje Wodociągów Miejskich, budownictwo mieszkaniowe ] ,jego wygląd i lokalizację można opisać na podstawie„ Inwentarza klucza świniarskiego z dnia 21 marca 1645r”oraz 1668r.[18]. Fragmenty umocnień konstrukcji hakowej grodu odkryto w październiku 2005r. na Młynczyskach, gdzie wg Jana Długosza [1480r.] była łąka i młyn dworski [19]

Opracował mgr Kazimierz Ruchała przy współpracy mgr Barbary Ruchały

Bibliografia
1. Stanisław Kuraś Zbiór dokumentów katedry i diecezji krakowskiej  Cz I nr 5
2. Franciszek  Piekosiński Kodeks dyplomatyczny Małopolski Akademia Umiejętności Kraków 1876 t 1 nr 383 dalej cyt. F. Piekosiński K.M. t 1-4
3. Marek Barański, Dominium  sądeckie; od książęcego okręgu grodowego do majątku klasztoru klarysek sądeckich, Uniwersytet Warszawski, Wa-wa 1992, dalej cyt. M. Barański  Dominium  dokonuje krytycznej analizy dokumentów  źródłowych , oraz  opublikowanych prac konstrukcyjnych tego tematu,  przedstawia powyższą argumentację na której oparłem swoją pracę. Włodzimierz Chorąski, Heraldyka gminy Chełmiec, Kraków 2004, Feliks Kiryk Bochnia Dzieje miasta i regionu Drukarnia Narodowa w Krakowie 1980    Bartosz Paprocki  Herbarz  rycerstwa  polskiego Kraków 1858
Księga wiejska wsi Świniarsko z lat 1584-1689, Państwowe Archiwum  w Krakowie  oddział 1 in. Dp. 199 str. 236 rok1666   dalej cyt. Ks. wsk  Feliks Kiryk, Dzieje miasta Nowego Sącza t. I P.W.N Wa-wa 1992 r., dalej cytuję F. Kiryk  Dzieje t I     Anna Rutkowska-Płachcińska, Sądecczyzna w XIII i XIV w., P.A.N. Wrocław 1961 dalej cyt. A Rutkowska Sądeccz.
4. Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej Franciszek Piekosiński Kraków 1877 t I nr13,14 dalej cytuję KKK t  . K.K M t 1 nr18.. Marian Triedberg Klientela świecka biskupa krakowskiego Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby Nakład Komitetu  Kraków 1938 Druk. Uniwersytet Jagielloński
Feliks Kiryk ród Budziwoja zalicza do  Półkoziców  Feliks Kiryk Bochnia , dzieje  miasta i regionu Drukarnia Narodowa w Krakowie 1980 F .Kiryk Dzieje t I
Henryk Stamirski, Przeszłość Łącka- lata1781-1782, Polski Tow. Historyczne w Nowym Sączu, 1966 wymienia następujące miejscowości wzmiankowane w materiale źródłowym uznając dokument Świniarska jako najstarszy pewnie potwierdzony w Sądecczyźnie: 1.Muszyna1209, 2.Świniarsko 1225, 3.Podoliniec 1244, 4.Łącko 1252 (1251), 5.Biczyce, Niskowa 1255, 6.Łubnia 1268,7.Miasto Sącz (Stary) 1273,8.Podegrodzie 1273,9.Gaboń, Moszczenica 1276,10.Gołkowice 1276-lata nie są datami dokumentów lokacyjnych.
Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu P.A.N. Wrocław 198  pod redakcją A. Górka. W Słowniku Geograkicznym Królestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich pod red Bronisława Chlebowskiego Warszawa 1890 t XI Nazwa Świnary Małe w 1581r dotyczyła Małej Wsi
5. K .K .K .t .I nr 63  A. Rutkowska Płachcińska Sądeccz.    Feliks Kiryk Bochnia  dzieje miasta i regionu .Drukarnia Narodowa w Krakowie 1980r. Bartosz  Paprocki Herbarz rycerstwa polskiego  Kraków 1858                                                 
6. Kasztelanów sądeckich w latach 1225-1272  podaje Z. Wojciechowski, Ze studiów nad organizacją państwa polskiego za Piastów , Lwów 1924 w latach 1340- 1374 Z. Kaczmarek Monarchia Kazimierza Wielkiego t 1. Poznań 1939
7. A. Rutkowska  Sądeccz.
8. Krzysztof Buczek  Z badań nad organizacją gospodarczą w Polsce wczesnośredniowiecznej do początków XIV w.  Kwartalnik Historyczny Kultury Materialnej t XVII 1969r.
9. F.Piekosiński K. M. t I nr 95   W 1273 r zwolnień celnych dokonał książę Bolesław Wstydliwy      K M t I. nr 83
10. Sviary, swiniary – serbskie pasterze świń Świniarsko  Zwinarscuo 1225 ,Świniarsco w  1288 /1295 , występuje jeden raz w spisach  urzędowych od około 1792r  Bronisław Chlebowski  Słownik geograficzny Księstwa Polskiego i innych krajów.  Warszawa1890Maria Cabalska, Pradzieje powiatu nowosądeckiego, Rocznik Sądecki 1969/1970 t.X/XI.
11. Wysz jako kanonik występuje po raz pierwszy w dok K. K. K  t I nr  63 z 1262r. Wcześniejsze dokumenty mianują go scholastykiem     
12. K.K.K.t Inr. 89, 90
13. Henryk Stamirski, Sądecczyzna w roku 1629, Rocznik Sądecki 1957, T. III
14. K.K.K. t 1 99 Patrz: opis dworu- Inwentarz włodarstwa świniarskiego 1645 r. Archiwum Kapitulne w Krakowie, Wawel inf. B1 1645
15. K.M. t I nr 102 Kazimierz Dziwik Gródek biskupa Jana Muskaty w Kurowie nad Dunajcem . Rocznik Sądecki 1971 t XII
16. Franciszek Kmietowicz Muszyna publikacja osiemsetlecia Muszyny-Muszyńskie Towarzystwo. Historyczne, Biker, Nowy Sącz 1996
17. Księga wiejska wsi Świniarska  str 236 .
18. Historia Starego Sącza od czasów najdawniejszych do roku 1939, pod red. Henryka Barycza, Kraków 1979r. Jan Sygański  Historya  Nowego Sącza  t I, I, III Lwów 1901-1902 Jan Sygański „ Historia Nowego Sącza od wstąpienia Wazów do pierwszego rozbioru Polski  Sądecka Oficyna Wydawnicza rozdz. II Maria Cabalska Pradzieje powiatu nowosądeckiego  Rocznik Sądecki 1969-70 t X-XI
19. Jan Długosz Liber beneficiorum dioecensis Cracovievsis t 1-3 Kraków 1863

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: Kazimierz Ruchała