Portal - Chełmiec
 
polski Czwartek - 20 wrzesńia 2018 Eustachego, Faustyny, Renaty     "Sprawiedliwi mało mówią, a wiele czynią" - Z Talmudu
Strona główna / Administracja kluczem świniarskim
Menu
O nas w prasie
Przeszłość do 1333 r.
Wieś w latach 1584-1668
Sądecczyzna i Świniarsko w XV - XVIII w.
II Woja Światowa
Nazwa Świniarsko
Środowisko i granice Świniarska
Dwór w Świniarsku
Herb i pieczęcie
Użytkowanie terenów do 1787
Mieszkańcy i Rody Świniarska
Administracja kluczem świniarskim
Parafie i kościoły
Mapy Świniarska
Linki
Forum dyskusyjne
Archiwum zdjęć
Kontakt
Walory świniarska dziś
Administracja i zarządzanie kluczem świniarskim

Starostowie od czasów Wacława II mianowani przez króla byli najczęściej zarządcami klucza. Rzadko przebywali w Saczu. Nie wszyscy starości dbali o dobro miasta, a biskupi i dzierżawcy oraz zarządcy o dobro wsi i jej mieszkańców. Już lata 1496, 1518 i 1523 r. przyniosły konflikty. W 1513 r. biskup Jan Konarski odpowiedział dekretem regulującym obciążenia kmieci świniarskich. W latach 1584 -1614 kluczem zarządzał stolnik krakowski Stanisław Wielopolski osobiście sygnując dokumenty do 1602. W jego imieniu w 1609r. występuje Wojciech Kokoszkowicz Kochowicz  [str. 159] Urząd burgrabiego zastępcy starosty prezntował interesy zamku [kasztelana sądeckiego]. Na zwoływanych burgrabskich sądach gajnych  Iudicium magnum legate burgrabiale alias rugowe celebratum [ bannitum et legulitione celebratum.] jako najwyższych instancyjnie, zatwierdzano orzeczenia sądów niższych. Sądy gaine elekcyjne odbywały się w obecności dwóch wyższych urzędników.
Przedstawiano na nich władze zwierzchnie, w tym ekonomów i zarządców cywilnych i kościelnych, zatwierdzały pisarza, wójta oraz 7 przysiężnych [w tym zastępcę i najczęściej jednego bielowickiego] urzędu gromadzkiego[ wójtowskiego], notariusza.
 Według zapisów jedyny ze znanych ówcześnie starostaów, Stano [capitano sadecent] mianujący się starostą Mag. Grzegorz Stano 18.12.1634r. [221] w obecności nob. Jana Woiakowskiego i Adama Zdzieszyna oraz Stanisław Małachowski brali w nich osobisty udział. Nie zanotowano osobistej obecności burgrabich sądeckich. W ich imieniu urząd sprawowali podstarości wywodzący się najczęściej z rodziny, lub z najbliższego ich otoczenia niżsi urzędnicy.
Zwoływane pod osobistym przewodnictwem biskupów Piotr Gęmbicki [ 1.04.1647r. 228],  lub w ich imieniu sądy ziemskie i cywilne [ byli faktycznymi właścicielami i mieli najwyższe prawa sądownicze  „sądy biskupie w kurii biskupiej”] zatwierdzały wcześniejsze orzeczenia.
 Biskup Andrzej Trzebicki dekretami z 1659r. Inwentarz 1668r [ Ks. wsk. str. 249-253  1678r.] zatwierdził wszystkie wcześniejsze postanowienia niższych sądów od 1616r.
 Zarząd nad dzierżawcą sprawował kanonik [diakon sądecki ], Wojciech Złowacki zwany ekonomem. [ 1659, 249] w 1678r. mianowany zostaje Szymon Woicieski [ ks. 253]. Poborca [ festures] pobierał daniny, wyznaczany był najczęściej na wiele lat.[ n p. w 1629r. znany jest Maciej Pytowski.] Dziesięciny snopowe z dóbr kmiecych do stodół biskupich zwożono podwozami biskupimi.
 Wójt i przysiężni ławy wybierani byli w wolnych wyborach, przez całą społeczność. Byli wskazywany [osadzany] przez rozliczonego wcześniej z działalności ustępującego wójta i aprobowani przez zwierzchność. Reprezentował interesy właściciela oraz dworu.[ Biografie Szymon Kaczmarz]. Wójt ścigał i więził przestępców, osobiście odpowiadał za finanse, pobory, wykładając swoją gotówkę, porządek, budowę łazów odróbkę pańszczyzny itd. Uzyskiwał dochody z prowadzonych karczm, młynów, kuźni itp.[ sprawa propinicyjnego, siana bielskiego 1782r.]
W jego obecności, lub zastępcy i co najmniej dwu przysiężnych, spisywano testamenty, zapisy, podziały majątkowe, intercyzy przedmałżeńskie, zastawy długi i t p. Za sprawę którą często spisywał „przygodny” pisarz, obowiązywała opłata  [actu iusti dan] wartości 3- 4 akteli piwa.
Za zezwoleniem zarządcy za spłacone długi miał prawo pierwokupu zadłużonej posiadłości, o ile nie pojawił się w ciągu roku i 6 tygodni właściciel, na długach czynił zastawy, powiększając majątek rodzinny [Świniarsko w 1575-1668] .
Znane są rozprawy sądów gajnych, potrzebnych, [Judicium Necesarium]zwoływanych według potrzeb, gościnnych [ Bannitum] które odbywały się w sesji letniej i zimowej oraz uroczyste [ Officinum].
Miejscowa właściwość sądów gajnych obejmowała Świniarsko Większe Bielowice, dwie zagrody biskupie w Podegrodziu, oraz jemu przypadające  zagrody w Szymanowicach i Niskowej.[ks.wsk. str 239, 248].
  Wójt lub zastępca zagajał jawne sądy gajne, w których obowiązkowo brali udział mieszkańcy wspólnoty. We wsi obowiazywał „porządek gromadzki”, który ustanawiany był przy udziale urzędu gromadzkiego, na co powołuje się Żuchowski w dok. 25.03.1782r. [ks.wsk. Św. XVI-XVIIIw.] Zazwyczaj sąd gromadzki działał z własnej inicjatywy, lecz były sprawy z „rozkazania”. Od ordynacji z 1732r. kontrakty „o zakupieństwie” mogły być zawierane nie przy „ojczenkami” czy prywatnymi osobami, lecz przed wójtem i przysiężnymi. Sprawy gruntowe wpisywano do ksiąg klucza.  Takie sprawy z 1616-1618 r. rozpatrywali wcześniejsi w. w  biskupi.  
Od zgromadzonych zbierano liczące się opinie, w sprawach spornych do których wcześniej strony nie doszły do porozumienia oraz dotyczących osób sąsiednich miejscowości przywoływano świadków obcych . Urząd wójtowski poprzez swoich plenipotentów reprezentował gromadę na zewnątrz oraz wyznaczał na niektóre rozprawy. „Księga sądowa” zawiera tylko jedną rozprawę karną załatwioną polubownie o śmiertelne pobicie przez wójta kmiecia, w której ostatecznie poszkodowana rodzina uzyskała grunty w Świniarsku. 
W sprawach zakupnych obwiązywała „ skrzynka prawa świniarskiego.”
Znane są rozprawy pojednawcze opisane w innym miejscu. Na podstawie zapisów ,, Księgi wiejskiej wsi Świniarsko z lat 1584-1782 dużym poważaniem cieszyli się pisarze, notariusze mianowani przez zarządcę i tenutariusza klucza, lub bezpośrednio biskupa.
Wg dokumentu bis. kr. Jana Konarskiego z 1513r. sadom w Świniarsku przypisane były sprawy pospolite, ale w średniowieczu krąg spraw sądowych mógł być szerszy. Od wyroków sądów wójtowskich chłop mógł wnieść apelacje do sądu wyższego, tj. do starosty sądeckiego [w księgach starostwa i biskupich, zapisywane były ostatecznie sprawy majątkowe, i karne.] bądź do biskupiego, z czego korzystali kmiecie Szymanowic. Opisany jest prawie 50 letni spór[częściowo przegrany] przed sądem biskupim i zaborczymi władzami Nowego Sącza o prawobrzeżne Piaski i tereny Świniarska.


Tenutariusze [ dzierżawcy] klucza, urzędnicy sądeccy i biskupi, skład ławy wójtowskiej [ urzędu gromadzkiego] dla Bielowic i Świniarska według poznanych dokumentów.
Tenuta dzierżawa w wielu wypadkach dwu lub kilku kluczy, była w rękach znanych starych rodów.

W 1328r. Władysław Łokietek stolnikiem krakowskim mianuje Jana Budziwoja, który mógł zostać zarządcą klucza.[ A. Rutkowska Sądecczyzna..]
1508r. Mikołaj Lapiszpataky Węgier zarządca biskupiego klucza sądeckiego [F. Kiryk Dzieje TI]
1529 r Stanisław herbu Srzeniawa vladarin Sandecensis notaris [ pisarz] Martinus de Corzenna Lib.ret.str3614
1584 Stanisław Wielopolski stolnik krakowski włodarz sądecki [127] ekonomem mianowany został Wojciech Kohoskowicz [ Kochowski] sługa Wielopolskiego[ 1609 172]
Skład sądu: Kupiec Jakub wójt, Filipowicz Bartosz, Boszek Andrzej, Kiszto Grzegorz przysiężnicy [132 1593]
1597r. Stanisław Kempiński włodarzem [132], właściciel Starej Wsi dzierżawił w tym czasie m. in. klucz muszyński [1581, 1583r.]i w 1584r. dożywotnie do 1608r. sołectwo w Podegrodziu.
Elekcja [wójt Jakub Kupiec, Bartosz Filipowicz, Andrzej Boszek, Grzegosz Kiszto, Matiasz Kilianum, Marcin Lukasik,Matiasz Wójcik. In presentis nobilis Tomasz Trebczyk protura. Prefecti in Świniarsko et Bielowice, nec no notary vladariat  Sandecent et Generosi D. Stanisław Kempenski, Valentini Walowicz wójt sądecki, et Martini Zabłotny.
1601r. Walerian Bromski [włodarz] vladarin sandecent nobile Martini Kurowski notari sandecent[ 137] zarzadca klucza.
12.11.1602r. [str. 147] in primo electio advocato per Generosum stolnika krakowskiego P. Stanisława Wielopolskiego wladriam Sandecent etc, etc. [wójt] Bartosz Filipowcz, przysiężni Walenty Kiszto, Grzegorz Karcz, Jan Filipowicz, Woiciech Lipka, Simon Adamowicz Kaczmarz, Stanisław Bieniek z Bielowic, Jan Kopeć [ Kopecz]. In presentia Stanisław Kempeinski, et Jan Rolka wójt Gostwicy, nec no presentia nobilis Marcin Karowski [ Kurowski] prefecti villa Swinarsko, et Notaij Vladariaty Sadecensy
1609 Wojciech Kohoskowicz [Kochowski ] sługa Stanisława Wielopolskiego stolnika krakowskiego, starosty sądeckiego[159, 172]sygnuje dokumenty od 1584 r [126] 30 sierpnia Alberti Kudopczik [162] prefecti Świniarska i Bielowic.
1613r .Maciej Bereza, Marcin Kurowski][164]
1613r.Marcin Kurowski sługa zarządca Waleriana Bromskiego [Bromerski] 1616r. Elekcja Walerian Bromski Generosum vladarin sandecent wójt Simon Adamowicz prsysiężni Stanisław Bieniek,Jan Boszek, Jan Kopeć, Andrzej Karcz, Matis Witowski, Jan Papiesz, Jan Filipowicz. In presentiam nobile Martini Kurowski, notary vladariaty Sandecent, w tym czasie i w obecności Macieja Berezy, Krzysztof Aurifabris (złotnik), et Wojciech Kostecki civium sandecent [175] Szymon Adamowicz Tabernator Kaczmarz wójt.
1616r. Martini Kurowski nob sługa i zarządca od Valeriana Bromskiego. 1613r gen vl sand [172 180] Maciej Bereza włodarz.
1618 Jan Bobowski dzierż.r.Walerian Bromski zarz. [str.194].
13.10.1621r. [str.201] Jan Lipski dzierżawca.
1622 r.07. 07 [204] Sebastian Bobowski dzierżawca.
14.03 1625 r. Stanisław Czerny dzierżawca, Matys Witowski wójt, Sebastian Flakula.
1632 Marcin Kurowski w obecności nobili Stanisława Popardowskiego i Jana Berezy
1634r.  Stano Kapitano Sandecent przewodniczy sądom burgrabskim ,[221] 18.12.1634 str 221]Grzegorz Stano capit. Sandecent włodarz klucza Matias Witowski wójt, Marcin Smólka subditor
1642 Marcin Piszczarowski włodarz [224 1642], Matys Witowski wójt
1643 r. Franciszek Razewski pisarz , włodarz[226] Jan Smółka wójt, Matias Witowski, Woiciech Karsz,Krzusztof Walczak przysiężni. 18.12.1643. Fanciszek Razewski pisarz
1647r. 01. 04 [228]Felicjan Boczkowski włodarz
1653r. Matys Witkowski włod.Świn Jan Bobowski wł Podegrodzia 1646
1653r. Felicjan Boczkowski włodarz
1659r.18.12. elekcja Andrzeja Trzebickiego biskupa krakowskiego na zwołanym sądzie burgrabskim. 1658r. 14.07. [234] Dni. Jan Andrzej Lipski objął włodarstwo, przyjął 18.12.1659-1682r.
1669 .18. 12. w obecności Franciszka Kaliszewskiego z Wiślicy  bisk. krak. Andrzeja Trzebickiego potwierdza włodarstwo Andrzejowi Lipskiemu, w zastępstwie występuje Nob Jan Luczycki z Chełmca. Wojtem Szymon Góra pisarz [242 ] ,wice-wójtem Wojciech Jąnik, przysiężni, Jakub Sobiesku, Marcin Tomczyk,Jan Smółka, Basiaga Jan i Krzysztof Wójs z Bielowic przysiężni sądowi [238] w.[ 1678r, 253] urzędującemu do ok.1682r.
1673. 17.01. Jan Głód wójt, Wojciech Jąnik wice, Andrzej.
1678. 11.02. Wojciech Jąnik wójt, Jan Smółka, Jakub Sobiesku, Marcin Flak, Jan Flaczyk, Krzysztof Wójs, Jan Basiaga przysiężni ławy. [250]
W latach około[1750- 1772] z rąk biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka klucz muszyński i świniarski otrzymał niemieckiego pochodzenia Idzi Fihauser.
 Po nim obejmuje jego syn Michał Fhauser [kopia25.03.1782r.[ patrz Ks. wsk., Swiniarsko Xvi-XVIIIw.]
Na rezolucji w [1782r. str. 257] występuje jego syn Michał Fihauser.
Bodziony Sebastian, Wawrzynic Pasiut, Jan Bawołek, występują jako plenipotenci Świniarska i Bielowic.
Bawołek Jan [1739-1829] wójt do 1826r. zam Świniarsko 9, Janik Wojciech [1729-1799] zam Świniarsko2 podwójt , Kasper Janur podwójt ,występują w 1787r na dokumencie pomiaru granic.


[ Księga wiejska str.254- 255 1678r. ]
Skarga Kurowian która doszła do biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebickiego na podział gruntów przez geometrów Mikołaja Brosciusa i Antoniego Lobodzińskiego, które nierówno podzielono, dając jednym same kamieniste i górzyste. Przeczytawszy według Inwentarza z 1607r. pomierzonego z półłankami i po sześć dni w tygodniu roboty. Św. pamięci b.kr. Szyszkowski dał przywilej na dni cztery. Do 1662r. w którym woda półtora łana wzięła wymierzone były przez Mokołaja Brosciusa.
W 1657R. stanął drugi pomiar Antoniego Lobodzinskiego] że wymierzył 7 łanów w rocznych podatkach miary chełmińskiej, jednak i tym pomiarem poddani nie byli ukontentowani.
Żeby rozmierzone były na łany frankońskie i królewskie się zgadzamy i rozkazaliśmy. Znajduje się łanów 5 i ćwierć dla dziesięciu kmieci, z których będą odprawiać robotę po dni cztery w tydzień wg inwentarza, a 17 dni odpuszczonych. Do rozoru wyznaczam ekonoma Szymona Woicieskiego i Antoniego Lobodzinkiego.

Bibliogafia.
 
Księga wiejska wsi Świniarsko , Inwentarze oraz inne dokumenty wyżej opisane.
Stanisław Płaza Ustrój wsi i sądownictwo nad chłopami w kluczu muszyńskim XVI-XVIII w. Rocznik Sądecki T XXiX r 2001 Zarząd Miasta Nowego Sącza Oddz. PTH w Nowym Sączu.


© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: Kazimierz Ruchała