Portal - Chełmiec
 
polski Piątek - 20 lipca 2018 Fryderyka, Małgorzaty, Seweryny     
Strona główna / Sądecczyzna i Świniarsko w XV - XVIII w.
Menu
O nas w prasie
Przeszłość do 1333 r.
Wieś w latach 1584-1668
Sądecczyzna i Świniarsko w XV - XVIII w.
II Woja Światowa
Nazwa Świniarsko
Środowisko i granice Świniarska
Dwór w Świniarsku
Herb i pieczęcie
Użytkowanie terenów do 1787
Mieszkańcy i Rody Świniarska
Administracja kluczem świniarskim
Parafie i kościoły
Mapy Świniarska
Linki
Forum dyskusyjne
Archiwum zdjęć
Kontakt
Walory świniarska dziś
Sądecczyzna i Świniarsko XV - XVIII w.

Sądecczyzna w XVI-XVII wieku.
Sądecczyzna, a szczególnie „kres muszyński” leżący u południowych przejść i granic Rzeczypospolitej od XIII w. zobowiązana był do obrony tych granic od chwili ich powstania . Taki przywilej i ten obowiązek posiadali biskupi w swoich dobrach i zamkach. W 1647r. „kres muszyński” posiadał własną dragonię [ oddziały konne złożone z bogatszych obywateli Muszyny i Tylicza oraz sołtysów wsi i ich synów], wywodzącą się z chłopów „ruską piechotę”, a także pospolite ruszenie. Sądecczyzna przeżywała  zamieszki wywołane głównie żądzą władzy oraz łupów wojennych, z których powstawały fortuny konkurujących ze sobą starostów rodów Lubomirskich, Komorowskich, Wielogłowskich. Komorowscy tenutariusze [dzierżawcy] a od 1442 r. z woli bisk. Zbigniewa Oleśnickiego, z którym w 1449r. mieli przegrany zatarg i króla Władysława III >starostowie podolinieccy< byli w przeszłości głównymi wichrzycielami [powodując nawet zatargi  polsko-węgierskie] na przygranicznych terenach. Walki o tron Jagiellończyków w XVI w. wciągnęły magnaterię oraz żyjącą tu ludność w bezustanne konflikty i straty. Nieliczne ślady w zachowanych dokumentach, lub mała o nich wiedza, sprawia, że obraz tych czasów Świniarska jest fragmentaryczny. Więcej zachowało się dokumentów z lat 1572-1784 określanych jako czasy oligarchii magnackiej. Sądeczyzna , w tym ziemie Świniarska, rozciągające się poprzez Dunajec od Nowego Sącza do drogi węgierskiej i Biegonic była widownią przemarszu wojsk, oraz miejscem potyczek zbrojnych znaczonych na mapach krzyżami. Osady te w większym stopniu niż sądeckie strzeżone murami i stróżami, podlegały represjom ze strony różnego rodzaju zabójców, gwałcicieli i grabieżców.
  Nad granicznymi rzekami Żeglarką, Świątnicą, Kociurką, Dąbrówką [ Mapa 1779r.] leżały m.in. grunty Bielowic, Zawierzbia, Dąbrówki, Andrzejówki, Łazów Biegonickich, osad powstałych po 1320r. i później. W tym czasie w lewobrzeżnej puszczy powstały Trzetrzewina, Krasne Potockie, Krasne Biczyckie, Drzykowe. Przed 1320r. powstał Rdziostów.
 W dolinie Dunajca przed 132O r. istniały osady lewobrzeżne: Podłęże oraz wymieniane po 1480r. Strugi, Wyglanowice i Stadła. Na powstałych w XVIw. w widłach Dunajca i Popradu terenach; Hamplowej i Gocza oraz starej osady na Lankach, Kosowice, pochłoniętych przez ich wody, w latach 1600-1665, poszerzyły swe posiadłości do granicznego Dunajca Biegonice ze Starym Sączem. Krawędzią terasy bałtyckiej biegł pierwotny wyrąbany z „puszczy karpackiej” [ lokacja Nowego Sącza 1292-13003 r.] odcinek Winna Góra-Nowy Sącz prawobrzeżnej drogi koszycko-krakowskiej zajętą częściowo przez współczesny trakt kolejowy.
Na prawobrzeżnym zabagnionym wówczas Balneotori Świniarska [ dzisiejsze sądeckie Wólki, Kaduk, Tłoki, leżące pod torem kolejowym do Dunajca] gospodarzyła rodzina świniarskich Lipków na Cyploch i Piaskch oraz Rzepków, później Wójsów z Bielowic na Stawiskach. Na Tłokach Przewoźnik, któremu przed 1668r grunty zabrała woda. Między Zielonym Brzezkiem, a Zawierzbiem sądeckiego Łaziebnika, leżała zagroda Pardów. Pozostałe tereny zajmowała wspólnotowa Łąka Świniarska. Zapiski sądowe z lat 1584-1752 dotyczące sprzedaży zagród w Bielowicach poświadczają wcześniejszych właścicieli zagród; Wójsa Matysa, Węgrzyna Jakuba, Marcina Maluczy, Stanisława Głoda.
Rozpoczęte zamieszki reformacją ariańską i rozruchami religijnymi [dyteiści], których przywódcą małopolskim był Stanisław Farnowski z Łącka, spowodowały rozłam w kościele na wiele lat. Arianie [ Bracia Polscy] uzyskali szerokie poparcie wśród szlachty sądeckiej. Na ich ataki oraz ich zbrojnych zwolenników narażony był zapewne sam dwór biskupi w Świniarsku, określany jako zgnity, co najmniej dwustuletni w 1645r.
W 1568 r. przystąpił do nich sam starosta Stanisław Mężyk, który w Sączu na Piekle założył zbór ariański zlikwidowany około1620r.
Z arianami związany był w 1617r. Jan Bobowski, w 1605r. mieszkaniec Łęki. W 1658r. wyrzekł się on jednak arianizmu. Świadczą o tym zapisy w księgach parafialnych parafii podegrodzkiej, gdzie jako mieszkaniec Brzeznej [Litacz]- z żoną Elżbietą- chrzczą swoje dzieci oraz są rodzicami chrzestnymi. Zapiski sądowe w księdze Świniarska stwierdzają, że Jan Bobowski właściciel Brzeznej oraz Litacza, skąd występuje do 1700r. 3 stycznia 1638r. sprzedaje Stanisławowi Pasiutowi dziedziczną rolę w Szymanowicach.
Sebastian Bobowski jako włodarz „klucza świniarskiego” występuje w latach1622-1632 [1638], razem z Marcinem Knurowskim włodarzem Barcic, przyjacielem - notariuszem klucza świniarskiego.
W latach 1618-1648 Rzeczpospolita wmieszała się w wojnę trzydziestoletnią, w której utraciła tereny na Pomorzach
 Rozruchy chłopskie, wywołane niezadowoleniem z uciemiężenia ludu Podhala przez starostę nowotarskiego Mikołaja Komornickiego, poprzedziły rozruchy narodowościowe w innych regionach na południu i wschodzie kraju. Stanisław Łętowski (przywódca w latach 1623-1633 powstania przeciw staroście)  w styczniu 1631r. w sile 500 ludzi oblegał Nowy Targ, a 17 maja 1631r. dwa tysiące chłopów uderzyło na miasto, lecz atak został odparty.
 W 1648r. wiele szkód poczyniły przechodzące i stacjonujące w okolicach Nowego Sącza wojska Stanisława Lubomirskiego. Husarze Konstantego Lubomirskiego w Kurowie, Woli Kurowskiej. Bielowicach oraz Świniarsku [ włodarstwo świniarskie] w okresie 1649-1650r „wybrali gotowych pieniędzy 1787zł. polskich, a na żywność 722 zł”..
Rozpoczęte wraz z początkiem panowania króla Jana Kazimierza na Ukrainie powstanie kozackie Bogdana Chmielnickiego, odbiło się w Sądecczyźnie powstaniem chłopskim Kostki Napierskiego. Na jego apel odpowiedział Stanisław Łętowski zbierając ludzi. Emisariusze Napierskiego i Łętowskigo „ klechy” Marcina Radockiego z Pcimia, dotarli do wszystkich zakątków południowej Polski. Tworząc odrębne oddziały z różnych stron Sądecczyzny, w drodze pod Czorsztyn palili dwory, niszczyli ich dobytek. W wielu wsiach dawnej kasztelani krakowskiej sołtysi z powstańcami czekali na rozkaz wymarszu. Znani są piersi przywódcy Sawko i Czepiec z Podhala oraz powstańcy[ wpierw odpowiedzieli zbójcy] z,, kresu muszyńskiego.” Wszystkie siły zbrojne związał pod Beresteczkiem na Ukrainie Bogdan Chielnicki. Pozostający bez załogi wojskowej, zagrożony został sam Nowy Sącz, gdzie przygotowując się do obrony, naprędce wzmacniano mury.
15 marca 1651r. Napierski z 40-55 ludźmi opanował zamek w Czorsztynie, skąd przyrzekając zajęcie Krakowa, apelował do zbierających się pod murami obrońców o wytrwanie w walce. Ostatecznie powstanie to zostało stłumione na jeden dzień przed wymarszem, przez muszyńską dragonię biskupią, dowodzoną przez starostę muszyńskiego Wojciecha Bedlińskiego, wzmocnioną oddziałem szlachty, którą król Jan Kazimierz wysłał spod Beresteczka pod dowództwem Jakuba Rembacha. Sam Kostka  Napierski, oraz Łętowski którzy bronili się na zamku w Czorsztynie zostali wzięci do niewoli, a następnie z Radockim straceni. Niewątpliwie związek z rozruchami, które musiały objąć Świniarsko ma dokument Felicjana Boczkowskiego bogatego mieszczanina, włodarza klucza świniarskiego w tym czasie. Za zniszczenia wsi wini swawolne kupy żołnierstwa, które żadnego rygoru nie mają. Pod datą 5 marca 1653r. za zezwoleniem biskupa Piotra Gembickiego sprzedał zagrodę Deptowską ,, która żadnej successii nie ma”,  zniszczoną przez powódź zapewne w 1651r. Walenty Rzepka z żoną Elżbietą sprzedał zagrodę w Podegrodziu, wcześniej odbudował tu zniszczone zabudowania. W potwierdzonym scripcie dzierżawca skarży się na ogólne zniszczenia wsi, bądź to przez wodę, lub przez wojny, na ogólne nieposłuszeństwo: „Ludzie nie mają respektu do prawa, nie odrabiają pańszczyzny, nie płacą przez lata podatków.” [1657r.]W 1667r. bisk .kr. Andrzej Trzebicki potwierdza przekazanie Koluswskiej i Skarsowskiej w Podegrodziu Garcarzowi, później Kolusowskiej [ aktz1616.] Stanisławowi Gąsiorowiczowi.
Lata 1649 – 1657 są okresem wojen, oraz klęsk żywiołowych w Sądecczyźnie. Wojska szwedzkie pod wodzą Karola Gustawa weszły do Polski w lipcu 1655r. 25 lipca poddała się Wielkopolska, 18 sierpnia Janusz Radziwiłł zdradą stanową poddał Litwę. 14 września Jan Kazimierz opuścił Kraków. Przez Wiśnicz, Wojnicz w ucieczce na Śląsk 27 września z przyboczną świtą zjawił się w Nowym Sączu. Przebywał  w nim jeden dzień,  po czym bocznymi drogami przez Świniarsko udał się do Czorsztyna i Żywca. Szwedzi pod dowództwem Jerzego Forgella w Sączu pojawili się w 5 października 1655r. Początkowo komendant utrzymywał karność w swoim wojsku, nie czyniąc większych szkód  miastu i jego mieszkańcom. Po przejęciu w listopadzie dowództwa przez podpułkownika Steina popieranego przez arian, rozpoczął się dla miasta tragiczny okres. Olbrzymie kontrybucje nałożone na miasto, kradzieże cenniejszych zabytków, zbezczeszczenie grobów, grabieże w podmiejskich wioskach, gwałty, spowodowały bunt mieszkańców Sącza oraz okolicznych miejscowości. Zawiadomieni przez pisarza miejskiego Jędrzeja Szczyckiego o planowanej przez Szwedów rzezi mieszkańców Jan i Kazimierz Wąsowiczowie mający pod sobą 2- 3 tysiące włościan z Nawojowej, Łabowej, Podegrodzia i Brzeznej, wspierani przez około 200 żołnierzami dragoni muszyńskiej biskupa krakowskiego, postanowili odbić Nowy Sącz z rąk szwedzkich. Pod nieobecność głównych sił szwedzkich, których pod dowództwem Steina, chytrze wyprowadzono do Dąbrowy, w wyniku śmiałego podstępnego ataku w dniu 13 grudnia 1655r. oswobodzono Sącz. Atak uwieńczony powodzeniem rozpoczął się na Bramę Węgierską, od Przedmieścia Węgierskiego, gdzie znajdowały się stodoły miejskie dające schronienie powstańcom. Na powracającego z odsieczą podpułkownika Steina uderzyły wojska kwarciane Gabriela Wojniłłowicza. Oddział liczący 300 żołnierzy regimentu piechoty nawojowskiej pod dowództwem Felicjana Kochowskiego i piechoty spiskiej pod dowództwem Jana Lubomirskiego, rozgromił pod zamkiem sądeckim Szwedów. Po krwawych walkach pod przewozem w Kurowie, na drodze do Limanowej w okolicach Podegrodzia Szwedzi opuścili Sądecczyznę. Aktem tym Sądecczanie dali przykład obrońcom Jasnej Góry i wszystkim tym, którzy chcieli podjąć się wyzwoleńczej partyzanckiej walki. Król Jan Kazimierz Uniwersałem z 08.01.1656r poleca poddanym biskupa krakowskiego i starostwa bieckiego, sądeckiego, nowotarskiego aby gromadzili się pod Nowym Sączem pod dowództwem Gabriela Woyniłowicza na dzień 15 stycznia Ludność wierna biskupstwu i królowi Janowi Kazimierzowi, pod dowództwem Wojciecha Bedlińskiego -starosty muszyńskiego, brała czynny udział w wojnie szwedzkiej. Za ich przykładem powstało przeciw Szwedom całe Podbeskidzie, i prowincjonalna Polska. Cała ludność chłopska przystąpiła do walki partyzanckiej, wspomagana oddziałami wojskowymi. Przez wiele późniejszych lat odpierała ataki najeźdźcy, mimo strat w ludziach, spalonych kościołów, dworów, spustoszonych zagród chłopskich Sądecczyzna oparła się okupacji.
Walka podjazdowa prowadzona przez Stefana Czarneckiego spowodowała klęskę wojsk szwedzkich.
  Najazd sprzymierzeńca Szwedów księcia siedmiogrodzkiego Jerzego Rakoczego w 1657r. na Kraków nie dotknął bezpośrednio Nowego Sącza i najbliższej okolicy. Mniejsze ich oddziały pojawiające się w okresie późniejszym, niszczyła osady ludzkie. Według zapisków rozbijane były przez partyzantkę rekrutującą się z mieszkańców Podegrodzia, Naszacowic, Brzeznej.
Z tego okresu pochodzi wzorowany na mundurze rajtara szwedzkiego strój Lachów Sądeckich. Król Jan Kazimierz, co należy potwierdzić, sowicie i szeroko nobilitował swoich obrońców i stronników [liczne nobilitowane pospolite nazwiska w parafii podegrodzkiej], którzy według podania gremialnie ruszyły pod Warszawę. Według podania na gromadzkim Placu w Świniarsku znajdował się utrzymany przez gromadę budynek, przeznaczony dla inwalidów wojennych powracających z walk o Warszawę. Według opisu, który znajduje się w,,Inwentarzu ”z 1668r. uniknął w tym czasie zagłady gród biskupi w Świniarsku obsadzony zapewne załogą wojskową. W 1683 r. przechodziły przez Sądecczyznę po odsieczy wiedeńskiej wojska Jana Sobieskiego. W środku wsi do 1934r.  przy dawnej karczmie stał stary spróchniały dąb, pamiętający zapewne te czasy. Według podania miał pod nim odpoczywać sam Sobieski.
 W okresie wojny północnej, od 28 stycznia do 3 lutego 1702 r., oddziały jazdy podkomorzego halickiego dokonały w Świniarsku „rabunków i szkód na kwotę 377 złotych i 11 groszy”. Kroniki parafialne Jazowska donoszą o dotkliwych spustoszeniach dziesiątkujących populację ludzką przez panujące w tym czasie klęski elementarne. W  podegrodzkiej ,,Księdze chrztów” w sierpniu 1710r. podano liczby zmarłych: Nowy Sącz stracił 1100 osób. W jego „Księdze chrztów” brak chrztów stwierdzono w styczniu, lutym 1711r.  oraz zanotowano „defectum hominum”. Stary Sącz stracił 2000 ludzi, w Podegrodziu pogrzebano 160 ofiar zarazy.
 Sądeckie dokumenty rejestry poborowe, donoszą o stopniowym upadku gospodarczym miast oraz wsi. W Inwentarzu „klucza świniarskiego” w 1668r. istnieje wykaz miejscowości zobowiązanych do płacenia biskupowi dziesięcinnego oraz wyliczonych za nie 228zł.pol.20gr.12szel., które od lat nie dochodziły. Dane ,,Rejestru poborowego” z1680r, w którym zanotowano ponownie 13 kmieci na 6 1  łanie poborowym 9 zagrodników z rolą, 2 komorników z bydłem 6 komorników bez bydła, odbudowanie 2 młynów, świadczą o próbie wyjścia z ogólnego kryzysu.

Biskup krakowski Stanisław Trzebicki.
Mianowany na biskupa krakowskiego przez króla 05.09.1657r. jako wcześniejszy kanclerz koronny [ 1652-58]  odznaczał się zwłaszcza podczas,, potopu szwedzkiego”.  Najdłużej sprawował swój urząd [ 1658-1679].
 Wybrany przez kapitułę 1 października 1657r.i przeniesiony z biskupstwa w Przemyśla przez papieża, objął funkcję biskupa krakowskiego 3listopada 1658r. Musiał przebywać w swoim dworze w Świniarsku, o czym świadczą dokumenty tu wystawione. Dwór biskupi na Biskupim w Nowym Sączu przed 1652r.przejęty przez starosądeckie klaryski był już w ruinie.
Jako kanclerz koronny, był wrażliwy na los prostej ludności poddańczej oraz kmieci w uzyskaniu praw własności, obok koniecznego osadnictwa.
Do końca swoich dni [zmarł 28 grudnia 1679r.]- w uniwersałach, oraz w szczegółowych dla Świniarska dekretach [ ks.wsk.], porządkował sprawy własnościowe przychylając się do racji włościan. Rozorał na uzupełnienie szkód powodziowych i ogrody zakupne dla osadników 1 łan ziemi w Świniarsku. Uregulował także sprawy własnościowe oraz graniczne kurowian, posiadających grunty oraz zbudowania zabrane przez Dunajec, oraz zmusił geometrów[ Mikołaja Brosciusa i Antoniego Lobodzinskiego ] do trzeciego  rozorania na łany frankońskie i królewskie [ 5] pokrzywdzonym kmieciom. Zmniejszył wymiar pańszczyzny [Inw. 1668r].Zakończył sporne sprawy zagród Kumora oraz Pasiuta i Fiutów w Szymanowicach itd..
Świadczą o tym zapisane w „Księdze wiejskiej” [str. 253 1678r, ] oraz Inwentarzach w[ 1659r.]  dekrety, powołujące się niejednokrotnie na wcześniejsze z 1616r.,potwierdzone w 1657r. przez ekonoma biskupiego kanonika krakowskiego, ks. Wojciecha Złowockiego.
Nakazał prowadzenie ,,Ksiąg Chrztów” w dobrach muszyńskich, ślady wizytacji dóbr i parafii oraz ich ocen znajdują się w istniejących księgach [ podegrodzkiej 4 sierpnia 1659r.].
Ograniczył władzę urzędującego w Świniarsku z jego nadania w [1658 lub1659r.-do marca 1689r.]despotycznego Andrzeja Lipskiego z Lipia.[ Pocillator Terris Helmensis 1686r. ks. chrz. N.S.]
Ten w Świniarsku pozostawił po sobie pamiątkę z 1676r. w postaci murowanej kapliczki przy skrzyżowaniu drogi do Podegrodzia i do Starego Sącza, [obecnie w obrębie ogrodzenia. placu kościelnego].
Fundacja, jak krąży podanie, nastąpiła jako wotum za spowodowanie niewinnej śmierci jednej z poddanych.

Omawiany w tym miejscu czasokres [ 1764-1772] przypada na czas próby reform i I rozbioru Polski.

Ostatni dzierżawca Świniarska i starosta Muszyny, w czasie Konfederacji Barskiej w Sądecczyznie
 Mieszkając jako jego dzierżawca w Świniarsku- Idzi Fihauser- jak ustalił Frank Kmietowicz należał do siódmego pokolenia emigranta niemieckiego o nazwisku Viehhauser. [  W późniejszych dokumentach kościelnych występuje pod różnym imieniem ,także różnie pisane jest jego nazwisko] 
Kiedy miał 14 lat przebywając gościnnie w dobrach Mieleckich nad Prutem, został porwany przez Turków, u których przez 8 lat pasł bydło. Uciekł z niewoli w czasie prezentacji ogiera.
Wrócił do Polski, ożenił się z Elżbietą Maciejewską, z którą miał 9 synów i 2 córki.
 Idzi Fihauser  dzierżawi włodarstwo w latach 1757-1771. Prawdopodobnie po 1761r już jako szlachcic obejmując dzierżawę także muszyńskiego klucza przenosi się do Muszyny. 
W momencie obejmowania starostwa muszyńskiego był już zamożnym szlachcicem. Posiadał Gdów, Falkową, Krzywożyczkę, Gajbową i Studnik w dawnym powiecie bocheńskim. Madorowy, Bruśnik, Siekierczynę, Janinę i Roztoki w powiecie sądeckim.
 Dzierżawę dóbr biskupich objął zapewne wcześniej. Nadmierne obciążenia kluczy o których mówią dokumenty służyły także powiększaniu rodzinnych dóbr. Robił to przywłaszczając do dworu opustoszałą po pożarze zagrodę, obciążając opłatą za czystość, daniami kapłonów ponad zapisanymi w inwentarzach oraz nadmiernym podatkiem gruntowym w Bielowicach. Obciążał kmieci i zagrodników nadmierną pańszczyzną konną oraz pieszą [ks. wsk. 1782r.]
W Muszynie z 1758r. skarga na samowolę dzierżawcy dotyczyły jego osoby.
Trwał w Muszynie spór o część rynku, na którym stanął odbudowany przez Idziego po pożarze w 1763r. ratusz. Plac i stojącą obok niego dochodową karczmą przejął do dworu. Mieszczanie wnieśli skargę do biskupa Kajetana Sołtyka, od którego otrzymał nominację. Ten przyrzekł zwrócić ratusz, lecz nie uczynił tego do1772r. Sprawa zakończyła się dopiero oświadczeniem najstarszego syna Michała Fihausera o przywłaszczeniu dóbr w cyrkule sądeckim w 1789r.
Syn występuje także w suplice świniarskiej [1782r.]
Władając jako starosta muszyński pogranicznymi terenami, do których obrony był zobowiązany, stanął po stronie konfederacji magnaterii przeciwko Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, przede wszystkim w walce przeciw supremacji rosyjskiej w Polsce. Popierane były idee złotej wolności polskiej z okresu Augusta III. Teodor Jerzy Lubomirski opowiedział się za Stanisławem Leszczyńskim, wystąpił przeciwko Augustowi III Sasowi, jako starosta spiski zebrał wojska. Łupem padła prawie cała Sądecczyzna. W Sądecczyźnie po raz pierwszy pojawiły się wojska rosyjskie pod dowództwem Gordona. Łupiąc Sądecczyznę, wypędziły Lubomirskiego i jego stronników, który stracił starostwo,
29 lutego 1768r. pod hasłem „obrony wiary i wolności” zawiązała się w Barze na Podolu konfederacja szlachecka. Interwencji rosyjskiej sprzeciwiał się biskup Kajetan Sołtyk, którego wraz z przywódcami uwięzić i wywieź do Kaługi [ 1767-1772] nakazał Mikołaj Repnin ambasador carowej Katarzyny II.
Po rozbiciu 20 czerwca 1768r. przez wojska królewskie i rosyjskie wojsk konfederackich i zajęciu Baru, 21.czerwca 1768r. zawiązała się konfederacją krakowska. Wydany przez nią ,,Uniwersał” sprawił zawiązanie przez szlachtę powiatu sądeckiego i czchowskiego (dnia 30.czerwca w Piwnicznej) ruchu zbrojnego, na czele, którego stanął Józef Biedrzyński.
Korzystając z okazji, że Austria sprzyjała konfederatom Józef Bierzyński założył obóz ,, koronny ”  konfederatów barskich, w kresie muszyńskim, pod wsią Muszynką, o półtora kilometra od Przełęczy Tylickiej. Organizacją obozu zajął się znający pogranicze Idzi Fihauser.  Po pożarze zamku konfederaci zostali rozbici i wyparci z Nowego Sącza 17 sierpnia 1768r. Austria wystąpiła przeciwko Rosjanom. Do obozu 18 kwietnia 1769r. napływali dowódcy oraz rozbitki spod Baru na czele z Kazimierzem Puławskim. Stał się on obok przywódców Lubomirskiego, Kazimierza Pułaskiego itp. głównym jej twórcą i zwolennikiem. 17.04. 1769r. w obozie konfederatów barskich pod Muszynką doszło do elekcji marszałków: Joachima Czerny Schwarzeberga, Tomasza Wilkońskiego, Rafała Tarnowskiego oraz Ignacego Potockiego.1 Ściągając pobory z dzierżawionych kluczy złożył opłatę pogłównego raty wrześniowej, do której nie był zobowiązany w wysokości 4905 zł. w 1770r. Znane są rachunki „ zdzierstwa” konfederatów wojsk królewskich, i rosyjskich dokonanych na klaryskach starosądeckich, które doprowadzały ludzi do ucieczki w lasy. Dominacji Biedzyńskiego w obozie muszyńskim,sprzeciwiał się Ignacy Potocki regimentarz oraz Michał Krasiński marszałek Generalności konfederatów krakowskich. Konflikt spowodował ogłoszenie przez Potockiego 5 lipca 1769r. manifestu uznających Biedrzyńskiego oraz zapewne Fihausera niemal za zdrajców. Generalność pod przywództwem Teodora Wessela wysłała ich w lutym 1770 r. do Preszowa oraz z misją do Puławskiego w Beskid Niski. 8 marca 1770r. wydano rozkaz likwidacji dywizji Biedrzyńskiego. Idzi zginął lub wrócił do Świniarska i tu zmarł. Według ks. J. Sygańskiego2 Zebrani u norbertanów dygnitarze, 20 listopada 1770r. delegowali Fihauzsera, Finka, Żuka, Psarskiego na pertraktacje do oznaczenia granic. Niedługo potem Paweł Feyerast komendant załogi i zarządca prowizoryczny ogłosił uniwersał, podpisany w Mogilnie 24 lipca 1770r, o dokonanym wcieleniu ziemi sądeckiej do Węgier. Na mocy umowy między cesarzową Austrii i carycą Rosji, żaden rosyjski czy konfederacki żołnierz w odległości 2mil od orłów cesarskich na granicach węgierskich postawionych pokazać się nie może, w przeciwnym razie za otwartego wroga uważanym  będzie. Tym zamknięto granice dla ludności oraz kupców sądeckich przyczyniając się do ostatecznego upadku gospodarczego Sądecczyzny. Idziego i współtowarzyszy uznano za zdrajców. Czy pozbawiono go szlachectwa w [ 1770r ?] które mógł otrzymać  za zaangażowanie się po stronie biskupa Kajetana Sołtyka]. W 1782r. mimo licznych skarg , po opisanej interwencji Małachowskiego w Świniarsku, większość zarzutów w zasadzie wynikała z ciągle wzrastających w tym czasie obciążeń fiskalnych państwa oraz starostwa sądeckiego. Rozpatrujący zakończoną wcześniej przez W.P. Lyppę Dyrektora suplikę Żuchowski [komisarz sądecki] wykazał także niedbalstwo podpisanych na Petycji plenipotentów, urzędującej wówczas ławy wójtowskiej w n p.  kierunku ograniczenia pijaństwa. [ Ks wsk .1782r.]
Wzmianka z sądu grodzkiego w Czchowie  z 1780 r.[ F. Kmietowicz] informuje, że Idzi Fishsauer oraz 7 jego synów otrzymali szlachectwo. Tak „przyszywanym szlachectwem”, (mimo że rodzina posiadała liczne majątki,) zapewne za zdradzieckie zasługi dla zaborcy powtórnie go
nobilitowano.                                                                   

Okres konfederacji poprzedził bezpośrednio planowaną wcześniej przez Rosję, Prusy oraz Austrię interwencję oraz rozbiory. Stało się to w okresie prób reform społeczno politycznych dokonywanych przez patriotycznie nastawioną część działaczy politycznych i społecznych oraz społeczeństwa skupionego wokół Konarskiego, Dmochowskiego z Kolegium Pijarskiego w spiskim Podolińcu.

Ostatni starosta sądecki.
Świetlaną w tym czasie postacią był ostatni polskiego pochodzenia starosta sądecki Stanisław Małachowski.
Hrabia h. Nałęcz, właściciel rozległych majątków m.in. tzw. klucza dobrskiego [ Dobra k. Limanowej]. Syn Jana [ 1698-1762] kanclerza wielkiego koronnego,. Z woli ojca objął w 1755r. Starostwo Sądeckie, które piastował do 1784r. W 1779 r. podstoli koronny, referendarz koronny w1786r., marszałek Sejmu Czteroletniego 1788-1792 współtwórca Konstytucji 3 Maja. Prezes Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego prezes Senatu i wojewoda Księstwa Warszawskiego. Zmarł 29.12.1809r. i pochowany w Warszawie.
 Biorąc wzory ojca, który w 1758 r. przywilejem kanclerskim wyprzedzając późniejsze uwłaszczenia chłopów, nadał wolność osobistą oraz własność domów i gruntów mieszkańcom Końskich,dnia 3 sierpnia 1792r. wprowadzając 4 artykuł Konstytucji 3 Maja w kluczu dobrskim. Zastosował wieczystą dzierżawę, z możliwością odsprzedaży za zezwoleniem dworu jej całości jednemu nabywcy. Ponadto ziemię uprawną dworu podzielił na morgi, aby umożliwić wzięcie pod uprawę większej ilości ziemi. Zachowane dokumenty świadczą, że decyzje Stanisława Małachowskiego były respektowane zarówno przez poddanych, następców właścicieli na terenach, które od dawna przynależały do Austrii. Nie obojętny był na los ludności wiejskiej, o czym świadczą jego dokumenty. Pracując w kancelarii sądeckiej występuje w roli rozjemcy w sporze skierowanym przez mieszkańców Świniarska i Bielowic przeciw dworowi Idziemu Fihauserowi dnia 5 marca 1782r. stojąc na gruncie zapisów inwentarzy, uregulował wielkość danin na krzywdzonych tu włościan. W imieniu ojca wystąpił jego syn Michał trzymający do tego czasu dzierżawę klucza świniarskiego. [Omawiany problem w Zarządzanie kluczem.]Znany jest jego pozew z dnia 26 stycznia 1756r. przeciwko Antoniemu Dunikowskiemu o krzywdzenie ludzi.

Przyczynek do biografii Stanisława Małachowskiego wg. Jacka Bugajskiego [Dziennik Polski 28-29.04.2007r.]
Urodził się w 1736 w Końskiem [dawne woj. Łódzkie.] Od 18 lat pod wpływem ojca jako urzędnik pracuje w kancelarii sądeckiej i z woli ojca doglądał dobra w sądeckim. W 1755r. obejmuje starostwo sądeckie.

Aneksja Sądecczyzny.

 Pierwszego rozbioru dokonała Austria. Przy zezwoleniu [za łapówkę] Kazimierza Poniatowskiego krewnego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego ostatniego starosty spiskiego, zajmując w maju i pierwszych dniach czerwca 1769 r. właśnie Spisz, skąd szły pierwsze sygnały,, Naprawy Rzeczpospolitej”.
Jeszcze trwały walki konfederatów z wojskami rosyjskimi w szańcach Muszynki, pod Izbami Wysową i Starym Sączem, gdy w połowie sierpnia 1770r. Węgrzy zajęli Muszynę. Wojska austriackie występując przeciw konfederatom przyczyniły się do ich klęski.
 Okres konfederacji pozostawił po sobie wiele sprzecznych ocen. Zarzuca się brak jedności oraz koordynacji w samym przywództwie konfederacji, ich samowolę, a jednocześnie brak odpowiedzialności za działania oraz przyszłość kraju. Samowola poborów, dodatkowych obciążeń w naturze oraz podatków spowodował odwrót prostej ludności od jej ideałów. 658-1679]. Sądecczyzna, która w czasie potopu szwedzkiego pierwsza zorganizowała partyzantkę chłopską, zdolną długo przeciwstawić się obcemu agresorowi, pierwsza padła podstępnym działaniom Austrii.

I Rozbiór Polski.
Dwa lata była Sądecczyzna w pętach zaborców, nim inne tereny i miasta zmieniły swój status po rozbiorach w 1722, 1793, 1795r.
Daremna okazała się ofiara krwi polskich rycerzy, w walce przeciw nawale tureckiej w obronie chrześcijaństwa w Europie i ostatnia w XVII w,[ 12 września 1683r.] „Wiktoria pod Wiedniem” Jana Sobieskiego.
W 1769r. wojska austriackie pod pozorem uszczelnienia granic przed zarazą, oraz ograniczenia ruchu wojsk rosyjskich i konfederackich, zajęły Spisz (oddany Polsce tytułem zastawu w XV w.). 19 czerwca 1770 r. wojska cesarskie otoczyły ścisłym kordonem ziemie powiatu czorsztyńskiego, nowotarskiego i sądeckiego. Późną jesienią 1770r. wojska węgierskie osiągnęły Mogilno. Na nowej linii demarkacyjnej ustawiono orły cesarskie odsuwając walczące strony od granic Węgier. Wojska konfederackie oraz rosyjskie prowadziły dalej walki w innych częściach Małopolski oraz na Śląsku. Spisanie układu o zaborze ziemi sądeckiej i przyłączenie do Królestwa Węgierskiego nastąpiło w Mogilnie 24 lipca 1770r. Despotyczni władcy katolickiej Austrii, mający poparcie hierarchii kościelnej w działaniach rozbiorowych, w pierwszych wydawanych edyktach kasacyjnych w 1782r. likwidując postępowe zakony m.in. jezuitów, pijarów, norbertanów, franciszkanów klarysek w Sądeckim, uderzyli w Kościół. Rabując majątek ruchomy kościołów i zgromadzeń, zmieniają przeznaczenie niektórych na zbory protestanckie, osiedla żydowskie, więzienie, magazyny, inne likwidowali fizycznie.
Panująca w Galicji Teresa i Józef II pozbawiły biskupstwo zadłużonej oraz zniszczonej przez wojny i klęski elementarne w ich kluczach sądeckich ziemi, włączając je 1 lipca 1785r. do Kamery.
 21 lipca 1773r. papież Klemens XIV kasuje zakon jezuitów. Ich majątki w Rzeczypospolitej zasiliły fundusz Komisji Edukacji Narodowej, ale znaczna ich część została rozkradziona przez dygnitarzy państwowych, najczęściej obcokrajowców oraz innowierców, których działalność zaborca popierał. Taki sam los spotkał majątek przeznaczony m.in. na Fundusz religijny, który miał zapewnić funkcjonowanie w przyszłości administracji kościelnej, oraz zasilać słabe parafie.
 Ks. Bolesław Kumor znakomity badacz i znawca problematyki kościelnej w Sądecczyźnie, w syntetycznym ujęciu tego problemu, w rozdziale „ Życie religijne” w II tomie Dziejów miasta Nowego Sącza pod red. Feliksa Kiryka wyd. i druk. „ Secesja” Kraków 1993 str. 82-110, podaje m. in. szczegół z licytacji kościoła franciszkanów w Nowym Sączu. „Zachowaną po pożarze w 1789r. kaplicę Przemienienia Pańskiego wraz z budynkami poklasztornymi władze zaborcze sprzedały na licytacji za 500 florenów reńskich Żydom, którzy na polecenie władz cywilnych dnia 30 października 1800r. na licytacji gminie ewangelickiej za 2.200 fl.ren.” Kościół ponorbertański św. Ducha zamieniono na magazyn, szpital przekazano szarytkom. Kościół i klasztor Pijarów po usunięciu zakonników i zakonnic w skasowano w 1786r. Klasztor zamieniono na magazyn wojskowy, później zajął go urząd cyrkularny, od 1818r. przekształcony na gimnazjum. Kościół zamieniono na kancelarię registratury. W r. 1855 klasztor zamieniono na więzienie. Zlikwidowany został kościół św. Wojciecha, Walentego oraz św. Krzyża.
Podaje szczegóły z antykatolickiej i antyreligijnej działalności Teresy i Józefa II w pierwszych latach zaborów.
O niewyjaśnionej do końca sprawie interesujących nas dóbr kościelnych w Świniarsku oraz Małej Wsi, oraz kilkakrotnych rozpoczętych w latach 1779r. zmianach granic i ich obszarów, opisuję w innych miejscach.
Traktat rozbiorowy układających 5 sierpnia 1772r. się na dworze carycy w Petersburgu ambasadorów Rosji, Prus i Austrii, dokonał się bez wyraźnych protestów Korony i przy biernej postawie magnaterii i administracji kościelnej. Podpisany został w obecności Stanisława Augusta Poniatowskiego, Katarzyny II, Fryderyka II i Józefa II. Przyznał on Austrii tzw. „Galicję”, obejmującą południowe tereny Rzeczypospolitej. 29 grudnia 1772r. szlachta i duchowieństwo ziem Małopolski złożyły we Lwowie przysięgę na wierność Austrii [ na Mszy św. Odśpiewano,,Te Deum”]. W dniu 19 kwietnia 1773r. sejm w Warszawie podpisał rozbiór mimo ,,Liberum veto” Tadeusza Rejtana i kilku patriotów, za zgodą skonfederowanych sprzedajnych posłów bez jednego strzału w obronie wolności. Powielono tym poddaństwo sądeckich wielmożów i szlachty, zebranej w kościele norbertanów w Nowym Sączu [ 83 osoby]20-22 listopada 1770r. Na zakończenie sejmu jak na ironię za iluzoryczną obietnicę protekcji i,, złotej wolności szlacheckiej”, o którą zrzekając się suwerenności państwa jeszcze wobec Piotra I zwróciła się szlachta, odśpiewano,, Gaude Mater Polonia.”
 Do gnijącego dołu śmieci, za przykładem sądeckiej poszła tylko,, Rzeczpospolita szlachecka” [pisze Frank Kmietowicz]. Wiernopoddańcze działania szlachty sądeckiej wobec zaborców za oferowane urzędy oraz beneficja, trwały przez cały okres rozbiorów.
 Pod zarząd austriacki włączając do korony św. Stefana dostało się 257 wsi w tym Świniarsko i 7 miast Sądecczyzny. Zagarniętymi terenami w Starym Sączu administrował Józef Torok, później jego zastępca Jan Berczewiczy zhungaryzowany magnat z Tatrzańskiej Wielkiej Łomnicy.
Pierwszym gubernatorem został Johan Antoni von Pergen, który sprawował swoje rządy w latach 1772-1774.
W 1774r. Galicję podzielono na sześć obwodów, a te na 19 powiatów. Powiat sądecki znalazł się w ramach obwodu wielickiego. W 1784 roku dokonano nowego podziału na 18 cyrkułów, w tym cyrkuł sądecki. Pierwszym jego dyrektorem [starostą austriackim] został Franciszek Tschirisch von Siegstetten.
 
Bibliografia.
Dokumenty źródłowe.
 Inwentarz włodarstwa świniarskiego Archiwum Kapitulne w Krakowie sygn. B 1 B.2 [1645, 1668] skrót [Inw.]
 Księga wiejska wsi Świniarsko Pańtw. Archiwum w Krakowie Oddz. I Wawel Pd. 199 skrót [ ks. wsk.]
,,Księga chrztów” parafii św. Katarzyny w Nowym Sączu z lat1671-1778 oraz św. Jakuba w Podegrodziu z lat 1652-1764. skrót [ ks. chrzt.]
1 Feliks Kiryk Dzieje miasta Nowego Sącza TI str 715-720 PWN Wa-wa 1992. Niekorzystnym zjawiskiem w Sądecczyźnie było to że województwo krakowskie, podobnie i sandomierskie miało podwójnych marszałków. Osunięto od władzy Lubomirskiego, co spowodowało rozbicie i osłabienie obozu w jego działaniach.   [Dz. Pol. 17.04.2007 Mol.]
2ks. Jan Sygański Historia Nowego Sącza od wstąpienia Wazów do pierwszego rozbioru Polski Sądecka Oficyna Wydawnicza Rozdział VI str 247
 Przyczynkami do biografii włodarzy oraz mieszkańców Świniarska, które należy opracować i proszę o szeroką współpracę,  są m. in. akty chrztów, które tu przywołuję celem ich uściślenia dla zainteresowanych tą tematyką.
10 maj 1658. Nobilillis Jan Bobowski jest ojcem chrzestnym z Brzeznej, z żoną Elżbietą chrzci w Podegrodziu własne dzieci; 23.styczeń 1664r. Sebastiana, Litacz 21.styczeń 1669 Katarzynę 11luty 1672r.ojcem chrzestnym z Brzeznej  4 marca 1672 Annę z Brzeznej. 8 grudnia 1680r. Katarzynę 28 listopada 1700r. z Litacza.

Magnificum Gnossi Andrzej Lipski z Lipia herbu Drużyna z Czarnego Potoku z żoną mieszkaniec,, Posesor” major Świniarsko [1659-82]
.Podwojewoda krakowski w latach 1668-1678.[ W 1666r. prokurator Klarysek starosądeckich. [Gubernatore Conventi Antiqe Sandecz 1679r. ks.wsk.]1678r. nominowany na podczaszego chełmskiego
Andrzej Lipski z Lipia chrzci z Olszanej z żoną Jadwigą w kościele podegrodzkim 05.02.1652r. Grzegorza, 19.12.1653 z Biczyc Jana . Chrzestnym ojcem notowany jest w 1653r. dla Bartosza, Jakuba s. Nob. Świderskiego Stanisława i Bernadetty z Juraszowej.
W Sączu z żoną Anną chrzci 04.09.16 1674r. Danutę, 14.08.1675r. Stanisława. ojcem chrzestnym był Mag. Dni. Joannes Lipski starosta chełmski.
 Ignacego 03.06.1681r.. W 1681,1682 jest chrzestnym ojcem w rodzinie Jana i Katarzyny Stadnickich starosty Nowego Sącza dzierżawca Świniarska Większego z Anną z r rodziny. 28.03. 1681.matka chrzestna Katarzyna Lipska Nob. consors Gnosi Dni Dapifens Casimirus Mosiński Miles de Ciuitate

Anna Lipska jako matka chrzestna występuje 12.02. 1689, ale 09.04.tego roku notowana jako wdowa po Andrzeju ze Świniarska. O3 05.1690 Mariann Lipska de Świniarsko
 Generosis Hieronim Lipski 05.08. 1681r.podczaszy chełmski 07.03.1682
Gen. Dni. Hieronim de Lipie Lipski występuje jako podczaszy chełmski w 1682-1731r.
Jan Lipski podczaszy chełmski jest ojcem chrzestnym 30.05.1731r

Idzi Fihauser herbu własnego.
W Nowym Sączu ze Świniarska w 18.09.1757r. chrzczony jest najstarszy syn Michał Maciej. 25.10.1758r Katarzyna Urszula. Idzi nabył szlachectwo, mianowany jest Magnificium. Domini w metryce chrztu 01.02.1760r. Ignacego i Józefa. 15.01.1761 chrzci Pawła Krzysztofa Józefa [występuje Nob.].
                  
Elżbieta de Fihauser- jako małżonka Domini. Jana Kantego Dunina Wolskiego- występuje w Świniarsku 03.05.1772r. chrzcząc córkę Domicelę, Zofię.
 Na chrzest do Muszyny Elżbieta Fihauser w 11. 07.1775r. przybywa z wygnania [Świniarska?].
Potomkowie Idziego brali czynny udział w zrywach wolnościowych przeciwko zaborcom, m.in. Konstanty Fihauser właściciel klucza rożnowskiego, bruśnickiego, jazowskiego oraz Nikodem Gojski jego rządca i mandatariusz, oskarżani byli o przywództwo Powstania Galicyjskiego w 1846r., skutkującego jednak zburzeniem Bruśnika.
Znaczącymi osobistościami związanymi bezpośrednio z dworem i kluczem w Świniarsku w tym okresie byli:
Jerzy Stano starosta sądecki w latach 1627-37 włodarz klucza świniarskiego.
Stanisław Świderski 1646-50 burgrabia sądecki. Nobillis określany był Marcin Elzbieta Świderscy mieszczanie w 1711r.oraz Michał i Barbara w 1717r.
 Jan Stanisław Lipski [ 1675 starosta, ingres wjazd 1667r. zmarł 1682
Nob Zygmunt Grochowski burgrabia sądecki w latach 1717-25 związany rodzinnie z poprzednim. Jan Stadnicki burgrabia w latach 1716-1717 oraz 1733-35
Tematami zajmowali się w przeszłości liczni badacze Sądecczyzny. Tytuły prac, z których korzystałem znajdują się w ogólnej biografii.
„ Roczniki sądeckie” skrót[R.S.]  t. III r. 1957, X, XI r. 1969,70 XV,XVI r. 1974-77, zawierają wyniki ich badań. Henryka Stamiskiego, Kazimierza Dziwika, Stanisława Płazy, współcześnie Jerzego Rajmana, Marka Barańskiego Feliksa Kiryka oraz inni.
Henryk Stamirski „Rozmieszczenie punktów osadniczych Sądecczyzny w czasie do [1572r] i przestrzeni” R.S. TVI 1965r. weryfikuje badania A. Rutkowskiej, oraz Kazimierza Dziwika
uzupełniając je o osady wzmiankowane w dokumentach, a które z różnych powodów zaginęły
Feliks Kiryk,, Dzieje miasta Nowego Sącza” t.I Wyd. Nauk. P.W.N. Wa-wa Kraków 1992r.

Za innymi badaczami,za Anną Rutkowską, m.in. Marek Barański odnosząc się do sfałszowanej przez Austriaków głównie Toroka tezy, jakoby Bolesław Wstydliwy oddając w dniu 2 marca 1257r. Sądecczyznę [Kasztelanię sądecką i biecką], za wiano żonie Kunegundzie, przyłączył ją do Węgier, przywołuje sentencje z dokumenty w „Kodeksach dyplomatycznych”. W zapisie z 1257r. widnieje klauzula,, aby ziemie te nigdy nie odpadły od Korony”. Zostając samodzielną władczynią [ ducissa] nadanych ziem, zaakceptowała to Kunegunda i po śmierci męża [ 1279.] aby zachować je w całości i zapobiec grabieży... powołała zgromadzenie i założyła fundację Klarysek w Starym Sączu. Aktem donacyjnym w 1280r. przekazała im swoje dominium. Problem dotyczył przede wszystkim ziem Spisza,o które układali się dyplomaci kościelni, oraz świeccy.
 Historia Starego Sącza od czasów najdawniejszych do roku 1939, pod red. Henryka Barycza, Kraków 1979r. +Jan Sygański Historia Nowego Sącza t I, I, III Lwów 1901-1902
Piotr Wierzbicki,,Obraz szkód poczynionych w powiecie sądeckim przez wojska rzeczpospolitej i chorągwie prywatne w latach 1702- 1703”.,, Wypisy z akt grodzkich sądeckich”. Almanach Sądecki nr3 [44] r XII 2003 r Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana” oddz. Nowy Sącz.
Frank Kmietowicz.,, Muszyna Publikacja 800- lecia Muszyny [1209-2009]” Towarzystwo Miłośników Ziemi Muszyńskiej Nowy Sącz 1996r.] „ Księgi Chrztów par. św. Małgorzaty w Nowy Sączu” z lat 1671- 1778.
Ks. Władysław Tarasek ,,Klucz dobrski, a próba realizacji w nim Art.4 Konstytucji 3 Maja ” Rocznik Sądecki t.XXIX 2001r. Nowy Sącz. Artykuł traktuje o działalności Stanisława Małachowskiego.

Kazimierz Ruchała Grzegorz Poręba
                                                                

Biografie.


Szymon karczmarz z biskupiego Świniarska - fundator kościółka na Helenie pod wezwaniem św. Heleny, pochodził zapewne z Adamowiczów [ Adamczików]z Nowego Sącza.
Simon Adamowicz [ Adamczik] pojawił się w Świniarsku około 1585r. w rodzinie Jakuba i Zofii Klimczyków. Wtedy  związał się z ich córką Anną, przez jej siostrę Agnieszkę był szwagrem Andrzeja Kiszta[ Kisla ,Kyszla, Kiszła]. Otrzymał zapis na zagrodzie Andrzeja Kiszta o czym mówi rozprawa spadkowa w 1597r. Dziedzina Kistowska z pobudowanymi zabudowaniami leżała między Kupcowym a Papiesza.. Przypadający im po matce Anny, żonie Simona Adamowicza tabernatora  dziedzictwo, małżeństwo za  40 marek ustępuje Adrzejowi Kisztowi i zrzekają się wszelkich do niego praw.[ ks. wsk. str.133,  ]
14 listopada 1585r w obecności Stanisława Kempinskiego włodarza sądeckiego spisano intercyzę przedmałżeńską Zofii Klimczykowej karczmarki świniarskiej, wdowie po Jakubie i „sławnym” Wojciechu Wolenskim.  Sołtys Woli Mystkowskiej jako opiekun  przejmując dziedzictwo jej młodszych córek Katarzyny i Doroty, „aby uniknąć wszelkiego pomówienia oraz spokój”, zabezpiecza je na swoim sołtysim majątku. [ok 1585. ks.wsk.126 ].
 W 1606r. Kisztowie przysposobiwszy sobie syna Jakuba, za dożywocie spisali mu swoje gospodarstwo z całym inwentarzem żywym i martwym. Za zagrodę Kistowską dali Kaczmarzom 40 grzywien.[ ks.wsk. str. 155]
Pokrewieństwo z Kupcami potwierdza dokument [z czerwca 1616r.] dotyczący intercyzy przedmałżeńskiej między wdową Zofią Kupcówną Karczmarz, a Janem Karwalą,mieszczaninem sądeckim i ojcem Janem Kupcem oraz jego żoną Ewą.
 Zostając po Klimczykach  karczmarzem, mieszkał zapewne, w rodzinnej karczmie. Brak go do 1602 r. w ławie wójtowskiej po elekcji w 1597r [str.134 -145]. Uznanie kmieci Świniarska oraz instytucji kościelnych i urzędników cywilnych uzyskał zapewne za „pobożny uczynek”, zobowiązując się do odbudowy kościółka. Podpisując w obecności samego Stanisława Wielopolskiego stolnika krakowskiego,[1595-1615] dzierżawcy włodarstwa konwentu starosądeckiego[ od 11 IX 1596-25 III 1615]., tym czasie jest także dzierżawcą włodarstwa świniarskiego, oraz Stanisława Kempienskiego, dzierżawcy w roku 1602 sądeckiego klucza, wcześniejszego starosty muszyńskiego. Urząd sądecki reprezentował także Jan Rolka w tym czasie  wójt Gostwicy, który być może skoligacony z Karczmarzem  układ ten zabezpieczał na swoim majątku.
Dokument Elekcyjny Stanisława Wielopolskiego, spisany w Świniarsku we wtorek 13 XI 1602r.[ str. 145] wymienia go wśród przysiężnych sądowym, pod nazwiskiem Simon Adamowicz Tabernator Jako. Simon Karczmarz przysiężny występuję przy zapisach spadkowych oraz zadłużenia w latach 1602- 1616.
Z dokumentów wynika, że zbudowany kościół św. Heleny, drewniany, stał w 1597r. na zachodnim brzegu Dunajca i w czasie wylewu rzeki został z brzegiem zabrany. Przed 1608 r. nową świątynię drewnianą wybudował własnym nakładem na innym miejscu Szymon karczmarz ze Świniarska.
W 1608 r. „kościół” -był zbudowany z drzewa, pięknej budowy—na miejscu gdzie wielu ludzi pochowano zmarłych na „zarazę”. Dzięki umowie Szymon Adamowicz [Karczmarz, Tabernator, tabernator]  otrzymał od biskupa zwolnione od wszelkich powinności na 50 lat dworską karczmą i dwa [kęsy pola] oraz zapewne do 1652r. młyn z przynależną łąką. Jak wynika z „Inwentarza” w 1645r.młyn  był „ nowy”, zapewne przez niego odbudowany. Sugeruje to wzmianka sądowa o dwu młynach zapewne odbudowanych do 1680r. oraz orzeczeniu o zaliczeniu zniżki w poborze, w wysokości 28 florenów 24 grosze[ Rej pob. 1680r].Miał prawo połowu ryb, na które wyjeżdżali codziennie z więcierzem rybacy [ Inw. 1668]. Jedyną powinnością było szynkowanie do dworu piwa.. Dokument Elekcyjny z1616r Waleriana Bromskiego jako wójta wymienia Simona Adamowicza [ str 175,176].  W roli tej z niewielkimi przerwami występuje do 1623r.[ str.208]. Udzielał pożyczek, nie zawsze zgodnie z kodeksem, o czym mówi m in. wniesiona w 1616r. skarga Katarzyny Kiszto wdowy po Walentym do sądu gajnego że jest „ w części zasadzką”, miał zastawy na stajaniach pól. Inne dokumenty  o jego pożyczkach. Następcą wójta świniarskiego został Maciej Witowski.[1629- 1647r.] Syn Paweł Kaczmarz posiadał  zagrodę w Świniarsku, zachował przywileje ojca za dzierżawę karczmy oraz pola dworskiego.
 Tomasz Kaczmarz dzierżawiąc karczmę w Kurowie oddawał wszystkie podatki oraz daniny.
Rodzina zapewne objęła zagrodę kmiecą [o czym brak zapisów], którą na zasadzie wymiany przejął  Grzegorz Czapla z Kurowa. [Inw. 1668]
W 1725r. zaznaczono, że Kościół, po zabraniu dawnego przez Dunajec, został odbudowany – nie konsekrowany, inna wzmianka w 1763. [ ks. Bolesław .Kumor. Arch. oraz Nasze kościoły...] Odbudowa kościołów wiązała się zazwyczaj z fundacjami często udokumentowanymi. Powszechne były specjalne ofiary oraz daniny składane przez całe lata. W testamencie Katarzyny Kotribuliny [ z Witowskich] w 1639r. zapisano jej wolę... rozkazała dać jałowicę pięcioletnią do klasztorów franciszkanów. Z długu Doroty Depczyny  dać 6 zł. na szpitale, na obrusy płótna 20 łokci do ojców Franciszkanów. [ks. sąd. str.229 r. 1653]. W innych dokumentach są zapisy „na msze do fary”.  
Po 1700r. w parafii sądeckiej i podegrodzkiej występują rodziny Adamczyków, Kaczmarzy, Karczmarzy, Karczmarczyków , Kaczmarczyków.[ Inw. 1668r.]

Młynarze. Jedyny zapis o młynarzu
W 1687r. Jakub i Kunegunda Młynarz chrzci  córkę Annę ze Świniarska. Ród ten występował w Podrzeczu. 16 02 1654r. Grzegorz i Zofia chrzci w kościele  podegrodzkim Agnieszkę, mieszkaniec Chochorowic. W 1690r. jako matki chrzestne występują Agnieszka i Barbara z Podrzecza. [Ks.chrzt] Profesja młynarska była intratna, dostarczała żywej gotówki oraz z osypu tzw. przemiałowego zboża, służącego obok dębówek do tuczu świń. Do młynarza należała sprawa budowy i odbudowy młynów, których między 1668-80r. prawdopodobnie zbudował dwa. Po 1668r., musiał  odbudować stary kiedy odnotowano, że „woda go zniszczyła, i w innych mełłają i wzięła pole młynarzowi [Młynarzowi]”. Młynarze mieli obowiązek wykonywać prace ciesielskie na rzecz właściciela dworu.

Kościół i szpital p.w. św. Walentego w Nowym Sączu.
Ks. Bolesław Kumor podaje, że norbertański kościół i szpital p.w.św. Walentego, na Węgierskim Przedmieściu [extra muros] został wystawiony z drzewa około 1500r.przez mieszczan sądeckich. W 1510r. Bs. Krak. Jan konsekrował kościół. 17. IX. 1539r. Zygmunt I Stary zatwierdził fundacje Jana Marka mieszczanina sądeckiego, uposażająca prepozyturę szpitalna . 28 Iv. 1541 Stanisław Pieniążek, wójt Grybowa, wraz z małżonką Zofią legował na rzecz prepozytury 400 fl.pol. 15. VIII 1524r.bk.krak. P.Gamrat erygował prepozyturę szpitalną. Zatwierdził ją 4.XII 1551r. bsk. Krak. A. Zebrzydowski.
W r. 1597r. kościół był drewniany, potrzebujący naprawy [dach].
W 1608r. „kościół drewniany, mały- konsekrowany. W r 1639 „nowo wybudowany,” drewniany przez ks. Stanisława Rewera, plebana z Barcic.
W 1655r. spalony przez Szwedów,dopiero ok. 1678ks. Wojciech Witewski, podkustoszy kolegiaty sądeckiej wybudował nowy.
Przyczynek do biografii
Ks. Wojciech Witewski,[ Wittowski, Wittewski ],Nob. Wojciech Witew[u][n]ski  1671 r. „director Solalium Neo, Sand”
[ Przytułek kletek? Czy soliny.] jest Nob. Albertus Wittewski. 
1673r Nob. Albertus Witenski   Alma Mater Art. Et. Phil. Bacal Bakalarz. Col. Szkoły  Neo Sand.
15. sierpień 1673r. Vicary Konsyst. Cust. Scholaris Neo Sand . `1683 Prepozioitus Hospitalis Extra Medica  Hospitalis Sancte Valentini Nowy San, w 1684. Notarius Actuatorium
W1574-1675  Hebdomonarius, w 1686 funkcję tę pełni Vice. Eccl. Margarette. Penitentarius E. Col. Nob. Stanisław Komorowic z Szymanowic.
Ks. Wojciech Witewski [ Wojciech Wittewski] w 1684r. jako proboszcz obejmuje parafię z w Mystkowie.
Jego miejsce zajmuje na początku maja 1684r. były proboszcz tej parafii Tomasz Glinski Vicecustosz Col. Coleg. Neo Sand  de licenciate V.Vicarii
      W Nowym Sąszu w kwietniu 1693r chrzczona jest Zofia Jana i Katarzyny Wittewskich, rodzice chrzestni: Jan Wittewski, Agnieszka Politowa
Stanisław Witowski H. Jastrzębiec chorąży łęczycki, kazstelan brzeźniński, łowczy Krak[ 1620-32] starosta krzeczowski [1615-33]nowotarski 1616-24, wielkorządca Krakowski [ 1615-33] zmarł 1637.
1692r. Jan Witowski kantor w Podegrodziu. 1671r. Zofia Józef Witowski przysiężny w Nowym Sączu
1676r. Nob. Samuel Witowski Nawojówka 1718r. Nob Andrzej Witowski Nowy Sącz 1652r.  Dni. Krzysztof Olszanka i Nob. Samuel Sobiesczowski Podegrodzie. [Jakub Sobiesku przysiężny Zofia Witowska 1666r. Świniarsko.
Wojciech Jąnik Ewa, przysiężny w Świniarsku [ 1666r., wcześniej w Gostwicy].     
     
Kaplica w Małej Wsi.
Jak donosi ks. Bolesław Kumor na folwarku w Małej Wsi w 1687r. istniała kaplica nieznanego wezwania. Może była na miejscu, o którym miejscowi wspominają, że grzebano tam zapowietrzonych.

Materiały źródłowe.
1.Ks. Bolesław Kumor Archidiakonat sądecki. Opracowanie materiałów do Atlasu historycznego Kościoła w Polsce. Archiwa Biblioteki i Muza Kościelne 1963. T8. T.9
Według „ Księgi chrztów” parafii św. Małgorzaty w Nowym Sączu [ ks. chrz. N.S.]oraz podegrodzkiej. Inwentarze i Księga sądowa.
Urzędnicy województwa krakowskiego XVI-XVIII wieku. Opr. Stanisław Cynarski i Alicja Falniowska- Gradowska  P.A.N. Kurnik 1990r

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: Kazimierz Ruchała